基督前五個世紀,赫拉克利特望著一條河說:「萬物皆流」(πάντα ῥεῖ)。在雅各伯井旁,基督卻論及一種「湧躍」的水——跳動、湧流、活著的水。這對比何其有力:井水是靜止的,你必須費力汲取,汲取了卻仍要再渴;活水卻從內裏湧出。
佛陀稱這渴為「渴愛」(taṇhā),並將它置於一切苦的根源。我們的一生,幾乎都是一場以井水熄滅這渴的徒勞——關係、金錢、肯定、歡愉——而我們總是再渴。《道德經》第八章說:「上善若水。水善利萬物而不爭,處眾人之所惡。」水不爭,自甘卑下,趨向最低之處,而充盈萬物。基督所賜的聖神,正是這樣的水:祂降入一個蒙羞女子的井底——降到撒瑪黎雅社會的最低處——並充滿了她。
令人震動的是:基督從渴開始,而非從罪咎開始。我們往往從過錯開始;祂卻從傷口開始。祂不迴避真相,祂把真相全說出來——卻以一種不擊碎、反而開路的方式說。祂不說:「你是個說謊的女人。」祂所說的,實質上是 :「你所說的是真的,但你的真相,遠比你所以為的更加悲劇。」醫治,恰恰從這裏開始。
人並非在你使他覺得有罪時得救;人是在他痛苦的真相被照亮時得救。許多所謂的「罪」,其實是存在絕望地想從錯誤的井裏止渴的嘗試。它們並不因此就不再是罪;但你若只從法律的角度去看它,便失落了這齣戲的一半。基督看見:這女人不只是個違犯者,她首先是個渴者。
「我沒有丈夫」——藉否定而言說這女人是藉否定而開口的。她不說「我有這個」,她說「我沒有」。而正是這否定,是從她口中說出的第一句真話。海德格曾言:人唯有在直面自己的匱乏、直面那環繞著他的「無」時,才成為本真的。
西蒙娜·韋伊寫道:「兩個相愛的人並非愛著彼此——他們愛的是『被愛』這件事。」拉岡也說:慾望從不被滿足,它不斷地從一個對象滑移到另一個對象。五個男人——而第六個還不是丈夫。永遠是下一個,從不是最後一個。這就是慾望的現代悲劇:它在撒瑪黎雅,就已分毫不差地上演。
撒瑪黎雅婦人進場五次,五次落空,然後她放棄了。到第六次,她甚至不再進場——只停在門廊裏,沒有婚姻,沒有真實的關係。她被愛耗盡了。而這或許是失敗最壞的一種形式:耗竭。不是戰敗,而是放棄再次嘗試。
「我沒有丈夫」——這意思是:「我在愛裏失敗了。」而還有比這更大的失敗嗎?你可以在學業上失敗,然後重新開始。你可以在工作上失敗,然後改行。你可以在財務上失敗,然後重建生活。但當你在愛裏失敗——當你竟走到再也不能、或再也不願去愛與被愛的地步——你便在自己的人性本身上失敗了。因為人受造,不是為了成功——人受造,是為了去愛。所以「我沒有丈夫」這句話如此可畏。它不是說「我失去了某樣東西」;它是說「我沒有成為我本該成為的那個」。這是一座不曾舉行過神聖禮儀的聖殿的告白。是一隻生來有翅膀、卻從未飛翔的鳥。
今天我們不審問是誰的錯。也許是她的錯,也許是那五個男人的錯,也許是生命本身的錯。這不重要。「我們此刻不審問她為何失敗」——那個「為何」,有時根本無從尋得。許多人在愛裏失敗,並非出於自身的過錯:因為他們在童年裏被傷害,因為沒有人教他們如何與人連結,因為遇上了錯的伴侶,因為被背叛,因為基因、或心理病理、或運氣、或天主自己(讓我們大膽說出來)沒有賜給他們那場相遇。在愛裏的失敗,並不總是罪咎;但它永遠是悲劇。而這正是教會所失落的分寸——當講道者草率地把撒瑪黎雅婦人稱作「淫婦」之時。古希臘悲劇懂得一件現代的道德說教已經遺忘的事:你可以在毫無過錯的情況下被摧毀。伊底帕斯沒有過錯。安蒂岡妮沒有過錯。約伯沒有過錯。也許撒瑪黎雅婦人也沒有過錯——或有一點錯,或錯得不少,但都不足以解釋她全部的崩毀。而基督——在整部宗教史中,唯獨祂——認得這一點。祂不對她說「是你的錯」。祂也不對她說「不是你的錯」。祂對她說:「我在這裏。」
現代的幻覺:「我一個人,可是我很好」
我們活在一個把「愛的失敗」變成生活風格選項的時代。自愛(self-love)、自我照顧(self-care)、獨立女性、做自己最好的朋友——當代文化所有這些口號,都試圖去覆蓋人最大的潰敗。這是一個發明了上千種說法去說「我不在乎」的時代,而事實上,人正被內在的孤獨啃噬。
當代精神分析家亞當·菲利普斯寫道:「我們發明了自尊,因為我們再也無法忍受對他者的需要。」撒瑪黎雅婦人並沒有說「我很獨立,我不需要任何人」。她說「我沒有丈夫」——也就是說,她把需要承認為需要,把匱乏承認為匱乏,把失敗承認為失敗。也許正因如此,她才得以被救。因為那個說「我一個人挺好的」的現代人無法得救——他的幻覺把他囚禁了。撒瑪黎雅婦人,比整個現代文明都更誠實。
要緊的是:站在我們井邊的,是一個受傷的、悲劇的存在,一個已經失去了愛的能力的人。而基督——請仔細看——並不控告她。祂與她同站。因為祂知道,這失敗是她的十字架——而祂,深知十字架。
你們今天有多少人,正背負著這隱秘的失敗?有多少人,在某人身旁醒來,卻覺得彼此是陌生人?
有多少人,已經放棄再試一次?今天,在井邊,基督與你同坐。祂不審判你。祂不對你說「你應該」。祂只對你說:「給我點水喝」——讓我進入你的生命。而也許,也許,這場相遇會在你裏面復活那已死的、再去愛的能力。不一定是再去愛一個男人或一個女人——而是去愛生命本身,愛你周圍的人,愛天主,愛你自己。因為這就是活水:愛之能力的重新啟動。
沉默的瘟疫我們活在一場「愛之失敗」的瘟疫裏。數字是壓倒性的。在西方社會,超過半數的婚姻破裂。而在留存下來的婚姻中,根據研究,相當高的比例把自己的婚姻描述為「沒有親密的同居」。人類正在遺忘如何去愛。卻沒有人從高處談論它——因為談氣候、談經濟、談政治,要容易得多。愛的失敗,是我們這個時代沉默的車諾比;而沒有人願意站到反應爐近旁。
容我直言一句 :我們做司祭的,常常不知道該拿「愛的失敗」怎麼辦。我們對罪有話可說 (懺悔、告解、補贖),對死亡有話可說(復活),對痛苦有話可說(十字架)。但對於這一種特定的悲劇——失敗之愛裏的孤獨——我們卻沒有一套經過深思的言說。我們把它推給婚姻,或推給隱修生活,彷彿那是兩個解答。
它們不是解答。它們是兩個不同的場域,在其中進行著同一場戰役:學習去愛的戰役。而我說的,不只是要去愛某一個特定的人(也就是在婚姻裏)。但教會也不是用來替代精神醫學的。正因如此,我們才有心理健康的諮商者、婚姻的諮商者,才有那麼多種心理治療。一樁婚姻走向失敗,也許並不那麼悲慘;真正悲慘的,是兩位配偶連先去接受心理治療都不肯。我不是說去告解——因為即使他們告解了,假如他們帶著、譬如說、惡劣的記憶,或來自不良父母的影響,或某種身體問題,或某種如抑鬱之類的心理問題,單靠告解是不夠的;教會不是魔法。正如有些身體的疾病——而且首先是出於身體的原因——婚姻有時就是會失敗。所以人首先也該去看醫生。
撒瑪黎雅婦人並沒有覺得自己該去當隱修女,也沒有覺得自己該再嫁。她成了使徒。這是一條教會極少宣講的第三條路:基督沒有對她說「去找第七個丈夫」,也沒有說「去進隱修院」。祂差遣她進城去作見證。也就是說,祂把她變成了一部活的福音,給所有像她一樣失敗過的人看。
我之所以這樣說,是因為我們不能對另一個人說「你去重新戀愛吧」。這在實際上也許不可能。那麼我們要對他說什麼?說「你的人生失敗了,去自盡吧」?當然不是。所以我堅持、並且重申我先前說過的那句話:一個在尋常之愛裏失敗的人,可以被轉化、提升為一種更高的愛——不是作為替代品,而是作為向著下一個八度音階的躍遷。
在此處,基督給出了那智慧的解答。撒瑪黎雅婦人不再是那個失敗者了;她成了傳道者。也就是說,她如今的愛,流向她整個村莊,並把活水給了他們——把聖神、把基督的臨在,給了他們。
而且——這一點極其重要——失敗成了經驗。過去不再追隨我們。撒瑪黎雅婦人不是說「我能怎麼辦呢,我是個失敗者,只好投身傳道」。她是說「我找到了新的生命」。她已經把水罐留下了。她不再需要那盛著羞恥的水,就是她原本要去汲取的那種水。所有舊的經歷,如今都成了使人引以為傲、滿有智慧的教導之機緣,成了能被傳遞、能醫治他人的經驗。新水,活水,從她裏面湧出——從那些被失敗鑿出的孔洞與傷口裏湧出;而如今,這些孔洞與傷口,成了活水的泉源。所以我說,她不再說「我是個失敗者」了,那已不復存在。她說:生命給了我一份獨特的經驗,如今我能澆灌他人。而這,正是愛最大的成功。一種遠比兩個人之間的尋常之愛更大的愛(那尋常之愛當然也建基於生理)。但她已經身處天國,在那裏,生理性的愛早已被超越。
如今,整座村莊都成了她的兒女。她在屬靈裏生養了他們。我們由此看見:是的,夫妻之愛是好的;但也存在著超越它的其他形式的愛。當然,我說的也不只是傳道事工。世界並不只是一個宗教性的場所。每個人,當他遇見了基督,都能找到自己的傳道、自己的使命。從羞恥到坦然直言「他向我說出了我所做過的一切。」
她在這裏做了什麼?她當眾承認了自己全部的罪。她不再羞於把自己的罪向全村宣告。看,先前她是羞愧的。為什麼?因為如今她已被活水充滿,那活水轉化了她舊有的經歷,醫治了它們,並使它們進一步成為宣講。所以我先前說:那個在生命最重要的部分上失敗了的人,如今不再失敗,反而是成功的。活水改變了一切。她沒有在婚姻裏找到成功,但這毫無意義;她在婚姻之外,找到了一種新的、成功的生命。
沙特寫過:羞恥是他者的目光,把你變成一個客體。而在這裏,發生的恰恰相反:基督的目光,使她成為一個位格。當有人把你整個地看見,卻不定你的罪,羞恥便融化了。這正是現代「取消文化」的反面:在那裏,人只片面地看見你,卻把你整個地定罪;在這裏,人把你整個地看見,卻不定你的罪。這是唯一一道通向「坦然直言」之自由的門。這就是「活水」的意思:基督所給予的,不是又一個彌補我們缺欠的補充品(如那五個男人所做的),而是一種從內裏湧出的水。聖神——我們在聖傅中所領受的——把匱乏本身,轉化成了泉源。
「同你談話的我就是」——虛己遇見虛己
在任何一個靈魂裏,(基督的身份)都未曾被如此清晰地啟示過。因為這女人已走到一個地步:她再無一物可保護。她沒有地位,沒有名聲,沒有可失去的榮耀。她正午(第六時辰)來到井邊,正是為了不見任何人——別的女人都是清晨來的。她已然被虛空了。而基督的虛己——「祂使自己空虛」(ἑαυτὸν ἐκένωσεν)——只在另一場虛己裏找到它的相配者。那位疲乏的天主(「祂走累了」),那位口渴的天主,遇見了這位疲乏而口渴的女人。這也許是天主最隱秘的經綸:充盈,只賜給那有著空餘空間的地方。為什麼是撒瑪黎雅婦人,而不是尼苛德摩?
並非偶然,若望恰恰把這個故事安放在與尼苛德摩相會(若三)之後。尼苛德摩夜裏來——她正午來。尼苛德摩帶著知識來——她帶著傷口來。尼苛德摩問「這事怎能成就?」——她只是單純地「在」。而撒瑪黎雅婦人,比以色列的導師領會得更快、更深。為什麼?因為知識有時
是障礙。撒瑪黎雅婦人沒有任何要為之辯護的東西——既無神學,亦無道德,亦無名聲。她只是在存在上赤裸著。而赤裸,能看見天主。
這又一次與約伯相連:約伯走到了赤裸的地步(「我赤身脫離母胎,也要赤身歸去」)——然後他看見了。而他那些把整套神學裹在身上的「安慰者」,什麼也沒看見。天主在末了甚至斥責他們:「你們講論我,不如我的僕人約伯講論的正確。」(約四二7)何其駭人:那位「褻瀆」的約伯,比那些虔敬者講論得更為正確。撒瑪黎雅這位「罪婦」也是如此,她比尼苛德摩這位導師領會得更為正確。因為對天主真正的認識,是穿過傷口而來,不是穿過書本而來。
同居中的孤獨——最沉默的悲劇
「人單獨不好」(創二18)。但請留意那個細節——經上不說「孤身一人不好」,而說「單獨不好」。因為有一種孤獨,不是靠另一個身體在你身旁就能被醫治的。那是那位「未曾被相遇」之人的本體性的孤獨。而這比隱士的孤獨更壞,因為隱士至少知道自己是孤獨的。撒瑪黎雅婦人在第六個男人身旁,也許連這個都已不再知道——她已習慣了用「缺席」來頂替「臨在」。
海德格區分了與他人同在的兩種方式:Mitsein(共在,本真的相遇),與沉淪於 das Man(沉沒於社會形式之「常人」、之「沒有人」)。今天許多婚姻恰恰如此:兩個「常人」共享一張床、一些帳單、一些孩子——卻從未相遇。其中一方從未見過另一方的面容。他們作為功能而活著——「丈夫」、「妻子」、「父親」、「母親」——而不是作為位格。當他們有一刻向自己低聲說「我沒有丈夫」/「我沒有妻子」,他們說出的,是多年來最真的一句話。「我沒有丈夫」不只是一條訊息。它幾乎是一聲本體性的吶喊。
基督不羞辱她。祂不對她說:「你不道德。」祂以絕對的精確,向她揭示她的悲劇。祂向她顯明:她的生命已成了一連串失敗的結合。五個男人,如今第六個還不是她的丈夫。也就是說:重複、空虛、損耗、止不住的渴。
撒瑪黎雅婦人只活在「我—它」的關係裏——五個男人把她看作一個身體,一件工具,一份財產。基督是第一個對她說「你」的。祂以一個位格的身份對她說話。而這一刻對她如此陌生,以致她以為自己在與一位先知說話——因為沒有一個尋常的人會這樣對她說話。
至於「二人成為一體」(創二24)呢?這「奧蹟」不是在婚禮舉行的那一刻就完成了,而是一種持續的可能性,可以每天被活化,也可以每天被殺死。婚姻不是一種身分(status),而是一份工程。許多人從未開始過這份工程——他們只是簽了一紙契約,然後睡覺去了。
在聖經中,井邊的大相遇都是婚姻性的:亞巴郎的僕人在井邊找到黎貝加(創二四),雅各伯找到辣黑耳(創二九),梅瑟找到漆頗辣(出二)。井,是新娘被遇見的地方。新郎基督遇見了新娘——而這新娘,是一個身後拖著五個男人的撒瑪黎雅婦人。也就是說:教會。不是那貞潔的童女,而是那受傷的人性,連同她全部的背叛與虛謊(請也記起那平行的解釋:亞述擄掠之後遷入撒瑪黎雅的五族,以及他們的五位神祇——列下十七)。基督所求的,正是「她」。這也許是這段經文中最駭人、也最令人安慰的訊息。
心理的深度:現代研究埃絲特·佩瑞爾寫道:今天絕大多數出軌的人,並不是因為在婚姻裏不幸福才這麼做——他們這麼做,是因為「在婚姻裏的那個自己」讓他們不幸福。她說:「他們尋找的不是另一個人,而是另一個自己。」這也許是對撒瑪黎雅婦人最椎心的描述:她在愛裏失敗了。五次失敗。第六個,也許連嘗試都不再嘗試了。
約翰·鮑比與他的依附理論告訴我們:當我們在童年裏不曾學會什麼是「安全的依附」,我們便會在一生中不斷複製那些確認自身「無能與人連結」的關係。這不是道德上的軟弱——這是創傷。
在佛教裏,dukkha(通常譯作「苦」,但字面意義近於「不相合」,如同一個輪子未能套合於軸心)
有一個鮮少被提及的向度:那未曾連結之存在的孤獨。它在運動,卻沒有前進。結婚、離婚、再婚——而輪子空轉,從不咬合。撒瑪黎雅婦人正是這輪子的圖像。轉了五圈,毫無前進。基督,是那位終於把軸心套合上去的人。
孤獨的身體性
有一件事必須不帶羞慚地說出來:婚姻裏的孤獨,是會在身體裏作痛的。現代的心理神經免疫學(PNI)已經顯示:關係之中的情感孤立,會引發慢性發炎、荷爾蒙失調、免疫力衰退。人,是真的會因自己的孤獨而生病。撒瑪黎雅婦人正午來到井邊,也許不只是出於被社群排斥,也是出於耗竭——痛苦已經變成了身體的痛苦。今天有多少女性,帶著自體免疫疾病、帶著抑鬱、帶著慢性疲勞去看醫生——卻沒有一個人問她:「你的婚姻,還好嗎?」第一個觀察:基督沒有說「不要再犯罪」
對若望福音第八章那行淫被捉的婦人,祂說:「去罷!從今以後,不要再犯罪了!」對貝特匝達的癱子,祂說:「不要再犯罪,免得你遭遇更不幸的事。」對撒瑪黎雅婦人,卻沒有任何這類的話。
沒有勸勉,沒有命令,沒有道德的囑託。只有對事實的指認(「你曾有過五個丈夫」)——緊接著便轉移到純粹神學的層面(該在何處朝拜),最後是那自我啟示(「我就是」)。
為什麼有這差別?我想,基督——如同唯有祂能做到的那樣——分辨了作為「行為」的罪,與作為「創傷狀態」的罪。在若八的婦人身上,有一個有人出於意志、帶著某種目的而做出的行為。而在撒瑪黎雅婦人身上,有的是一個已被一次又一次的拒絕與失喪所瓦解的、破碎的存在(在那個時代,女人不是去解除婚姻——她是被婚姻所瓦解;她的丈夫們也許死了,也許把她趕走了,也許兼而有之)。她不是加害者,她同時是受害者與加害者——一如我們所有人。對這樣的靈魂,「不要再犯罪」這命令會是多餘的,甚至可能是毀滅性的。她的問題不是缺乏自制——而是缺乏存在。她不需要命令;她需要重生。
那麼,赦免在哪裏?難道沒有給出赦免嗎?醫治,作為對天主的看見她的罪不需要一紙判決——它需要一個有醫治之能的臨在。基督不說「悔改」,也不說「沒關係」。祂說:「我在這裏。那求你給水喝的我,那為來到你這裏而疲乏的我,那因你的道路而口渴的我,那知道關於你的一切、卻仍與你同坐在井邊的我。我就是默西亞——而我是為你而來的。」這既不是廉價的恩澤,也不是道德主義。這是成為醫治的虛己。
約伯,在三十七章的詰問、抱怨、與那些把罪咎加在他身上的「安慰者」的辯論之後,所求的只有一件事:看見天主,聽見一個回答。而當天主在風暴中顯現,祂沒有回答約伯的任何一個問題。祂什麼也不解釋。祂不為自己辯護。祂只是現身——並談論巨鱷、河馬、星辰、雨水、曠野的走獸。然後約伯回答:「以前我只聽見了有關你的事,現在我親眼看見了你。為此,我撤回我所說過的話,坐在塵土和灰燼中懺悔。」(約四二5–6)
從前我從耳聞聽見你——如今我親眼看見了你。而對你的看見,醫治了我。沒有給出解釋。給出的是臨在。而臨在,就是那回答。
這正是撒瑪黎雅婦人身上所發生的。沒有給出教理,沒有給出道德的訓誨,沒有用程式化的言語給出赦免。給出的是臨在。那位「我就是」站在她面前——而這,就醫治了她。
赦免,作為被看見也許真正的赦免,不是用言語說出來的那種,而是用目光給予的那種。當一個做過惡事的人,站在一個知道關於他一切的人面前,而那人依然留在他身旁——那麼,赦免就已經成就了。不需要言語。那「留下」本身,就是言語。
列維納斯以他自己的方式說過:他者的面容,本身已是召喚、已是審判、亦已是赦免。當天主注視你的面容而不離去,這便是「成義」的全部神學,凝於一瞥之中。
撒瑪黎雅婦人領會了這個。所以她跑進城去。不是因為祂對她說「你被赦免了」(祂從未這樣說)——而是因為祂把她整個地看見,卻沒有離去。而這,就是赦免。
現代心理治療的印證
這真理在現代心理治療中找到了驚人的印證。卡爾·羅哲斯把它稱作「無條件的積極關注」(unconditional positive regard)。唐納德·溫尼考特談到「抱持性的環境」(holding environment)——那個讓真我終於能夠出現、而不必懼怕被拒絕的環境。整個創傷治療(貝塞爾·范德寇克、彼得·列文)都建基於此:受傷者不是靠分析而被醫治的,不是靠建議而被醫治的,不是靠道德勸勉而被醫治的——他是在遇見一個能整個地承住他的、安全的臨在時,才被醫治的。
基督,就是那完美而安全的臨在。而撒瑪黎雅婦人,是福音書中第一個為此作證的人。她留下了那盛舊水的罐子,留下了那舊有的尋索。這不是說她的問題都魔法般地被解決了。
但這意味著:她終於遇見了一個沒有利用她、沒有懼怕她、沒有膚淺地論斷她、而是把她看到底的人。當一個人感到自己被看到底,卻沒有被拒絕,那時,新的存在便在他裏面誕生了。
在「我沒有丈夫」的背後,常常藏著「我沒有生命」、「我沒有安息」、「我沒有一張真正愛我的面容」、「我沒有可以立足的地方」。而基督的回答,不是司法的冷漠,而是真理的啟示,與一場通向新的存在之泉的邀請。
Το πηγάδι — η αρχετυπική δίψα
Πέντε αιώνες πριν τον Χριστό, ο Ηράκλειτος είπε «πάντα ῥεῖ» κοιτάζοντας ένα ποτάμι. Στο
πηγάδι του Ιακώβ ο Χριστός μιλάει για ένα ύδωρ που «ἁλλόμενον» — αναπηδά, σαλεύει,
ζει. Η αντίθεση είναι ισχυρή: το νερό του πηγαδιού είναι στάσιμο, πρέπει να το αντλήσεις
με κόπο, και πάλι θα διψάσεις. Το ζωντανό ύδωρ αναβλύζει από μέσα.
Ο Βούδας ονόμαζε «τανχά» (trishna) τη δίψα — και την έβαζε στη ρίζα κάθε δυστυχίας.
Όλη η ζωή μας είναι μια προσπάθεια να σβήσουμε αυτή τη δίψα με νερά πηγαδιών —
σχέσεις, χρήμα, αναγνώριση, ηδονή — και πάντα διψάμε ξανά. Το Τάο Τε Τσινγκ (κεφ. 8)
λέει: «Το ύψιστο αγαθό μοιάζει με νερό» (上善若水) — δεν παλεύει, ταπεινώνεται, βρίσκει
το χαμηλότερο σημείο και πληροί τα πάντα. Ο Χριστός δίνει το Άγιο Πνεύμα που είναι
ακριβώς αυτό το νερό: κατεβαίνει στο φρέαρ μιας ντροπιασμένης γυναίκας — στο
χαμηλότερο σημείο της Σαμαρείτικης κοινωνίας — και την πληροί.
Το φοβερό είναι ότι ο Χριστός αρχίζει από τη δίψα και όχι από την ενοχή. Εμείς συχνά
αρχίζουμε από το λάθος.
Εκείνος αρχίζει από την πληγή. Δεν αγνοεί την αλήθεια. Την λέει όλη. Αλλά την λέει με
τρόπο που δεν συντρίβει, παρά ανοίγει δρόμο. Δεν λέει: «Είσαι ψεύτρα». Της λέει
ουσιαστικά: «Αυτό που είπες είναι αληθινό, αλλά η αλήθεια σου είναι βαθύτερα τραγική
απ’ όσο νομίζεις». Και ακριβώς εκεί αρχίζει η θεραπεία.
Ο άνθρωπος δεν σώζεται όταν τον κάνεις να νιώσει απλώς ένοχος. Σώζεται όταν
φωτίζεται η αλήθεια του πόνου του. Πολλές λεγόμενες «αμαρτίες» είναι απεγνωσμένες
προσπάθειες να ξεδιψάσει η ύπαρξη από λάθος πηγάδια. Δεν παύουν να είναι αμαρτίες.
Page of 6 13Αλλά αν τις δεις μόνο νομικά, χάνεις το μισό δράμα. Ο Χριστός βλέπει ότι αυτή η γυναίκα
δεν είναι απλώς παραβάτισσα· είναι κυρίως διψασμένη.
«Οὐκ ἔχω ἄνδρα» — Η γυναίκα μιλάει μέσω άρνησης. Δεν λέει «έχω αυτό», λέει «δεν έχω».
Και αυτή ακριβώς η άρνηση είναι ο πρώτος αληθινός λόγος που βγαίνει από το στόμα της.
Ο Heidegger έλεγε ότι ο άνθρωπος γίνεται αυθεντικός μόνο όταν αντιμετωπίσει την έλλειψή
του, το μηδέν που τον περιβάλλει.
Η Simone Weil το έγραφε: «δύο που αγαπιούνται δεν αγαπούν ο ένας τον άλλον —
αγαπούν το να αγαπιούνται». Και ο Λακάν: η επιθυμία δεν ικανοποιείται ποτέ,
μετατοπίζεται διαρκώς από αντικείμενο σε αντικείμενο. Πέντε άντρες — και ο έκτος δεν
είναι σύζυγος. Πάντα ο επόμενος, ποτέ ο τελευταίος. Αυτή είναι η μοντέρνα τραγωδία της
επιθυμίας: επικαιροποιημένη ακριβώς όπως στη Σαμάρεια.
Η Σαμαρείτιδα μπήκε πέντε φορές και έχασε. Μετά παράτησε. Στην έκτη απόπειρα δεν
μπαίνει καν — μένει στον προθάλαμο, χωρίς γάμο, χωρίς πραγματική σχέση. Είναι
εξαντλημένη από την αγάπη. Και αυτή είναι ίσως η χειρότερη μορφή αποτυχίας: η
εξάντληση. Όχι η ήττα, αλλά η παραίτηση από το να ξαναπροσπαθήσεις.
«“Δεν έχω άντρα.” Αυτό σημαίνει: “απέτυχα στην αγάπη”. Και υπάρχει μεγαλύτερη
αποτυχία; Μπορείς να αποτύχεις στις σπουδές σου και να ξαναρχίσεις. Μπορείς να
αποτύχεις στη δουλειά σου και να αλλάξεις. Μπορείς να αποτύχεις οικονομικά και να
φτιάξεις τη ζωή σου. Αλλά όταν αποτύχεις στην αγάπη — όταν δηλαδή φτάσεις στο σημείο
να μη μπορείς ή να μη θέλεις πια να αγαπήσεις και να αγαπηθείς — έχεις αποτύχει στην
ίδια την ανθρώπινη φύση σου. Διότι ο άνθρωπος δεν πλάστηκε για να επιτύχει — πλάστηκε
για να αγαπήσει. Γι’ αυτό η φράση «δεν έχω άντρα» είναι τόσο τρομερή. Δεν λέει «έχασα
κάτι»· λέει «δεν έγινα αυτό που έπρεπε να γίνω». Είναι η ομολογία ενός αλειτούργητου
ναού. Της ενός πτηνού που γεννήθηκε με φτερά και δεν πέταξε ποτέ.
Δεν εξετάζουμε σήμερα ποιος φταίει. Μπορεί να φταίει εκείνη, μπορεί να φταίνε οι πέντε
άντρες, μπορεί να φταίει η ζωή. Δεν έχει σημασία.
«δεν εξετάζουμε τώρα γιατί απέτυχε». το γιατί μερικές φορές είναι αδύνατο να βρεθεί.
Πολλοί άνθρωποι αποτυγχάνουν στην αγάπη χωρίς δικό τους φταίξιμο — γιατί τους
πλήγωσαν στην παιδική ηλικία, γιατί δεν τους έμαθαν να συνδέονται, γιατί τους έπεσε
λάθος σύντροφος, γιατί τους πρόδωσαν, γιατί τα γονίδια ή η ψυχοπαθολογία ή η τύχη ή ο
ίδιος ο Θεός (ας τολμήσουμε να το πούμε) δεν τους χάρισε τη συνάντηση. Η αποτυχία στην
αγάπη δεν είναι πάντα ενοχή· είναι πάντα όμως τραγωδία. Και αυτή είναι η διάκριση που
χάνει η Εκκλησία όταν Ιεροκήρυκες μιλάνε βεβιασμένα για τη Σαμαρείτιδα ως «πόρνη».
Η αρχαία ελληνική τραγωδία ήξερε αυτό που η σύγχρονη ηθικολογία έχει ξεχάσει: ότι
μπορείς να καταστραφείς χωρίς να φταις. Ο Οιδίποδας δεν έφταιγε. Η Αντιγόνη δεν
έφταιγε. Ο Ιώβ δεν έφταιγε. Ίσως και η Σαμαρείτιδα δεν έφταιγε — ή έφταιγε λίγο, ή
έφταιγε πολύ, αλλά όχι αρκετά για να εξηγηθεί όλη η συντριβή της. Και ο Χριστός —
μόνος μέσα σε όλη την ιστορία της θρησκείας — αναγνωρίζει αυτό. Δεν της λέει «φταις».
Δεν της λέει «δεν φταις». Της λέει: «εδώ είμαι».
Η σύγχρονη αυταπάτη: «είμαι μόνος μου, αλλά είμαι εντάξει»
Ζούμε σε μια εποχή που έχει μετατρέψει την αποτυχία στην αγάπη σε lifestyle επιλογή. Self-
love, self-care, independent woman, being your own best friend — όλα αυτά τα συνθήματα της
σύγχρονης κουλτούρας προσπαθούν να επικαλύψουν τη μεγαλύτερη ανθρώπινη ήττα
Είναι η εποχή που έχει εφεύρει χιλιάδες τρόπους να λέει «δεν με πειράζει» όταν στην
πραγματικότητα κατασπαράζεται από εσωτερική μοναξιά.
Ο σύγχρονος ψυχαναλυτής Adam Phillips το έγραψε: «έχουμε εφεύρει την αυτοεκτίμηση
επειδή δεν αντέχουμε πλέον την ανάγκη του άλλου». Η Σαμαρείτιδα δεν έλεγε «είμαι
Page of 7 13ανεξάρτητη και δεν χρειάζομαι κανέναν». Έλεγε «δεν έχω άντρα» — δηλαδή ομολόγησε
την ανάγκη ως ανάγκη, την έλλειψη ως έλλειψη, την αποτυχία ως αποτυχία. Ίσως γι’ αυτό
μπόρεσε να σωθεί. Διότι ο σύγχρονος άνθρωπος που λέει «μια χαρά είμαι μόνος μου» δεν
μπορεί να σωθεί — η αυταπάτη του τον φυλακίζει. Η Σαμαρείτιδα ήταν πιο τίμια από
ολόκληρο τον σύγχρονο πολιτισμό.
Σημασία έχει ότι μπροστά μας στο πηγάδι στέκεται μια πληγωμένη τραγική ύπαρξη που
έχει χάσει την ικανότητα να αγαπά. Και ο Χριστός — προσέξτε καλά — δεν την κατηγορεί.
Στέκεται μαζί της. Διότι ξέρει ότι αυτή η αποτυχία είναι ο σταυρός της — και αυτός ξέρει
από σταυρούς.
Πόσοι από εσάς σήμερα κουβαλάτε αυτή τη μυστική αποτυχία; Πόσοι ξυπνάτε δίπλα σε
κάποιον και νιώθετε ξένοι; Πόσοι έχετε παραιτηθεί από το να ξαναπροσπαθήσετε; Σήμερα
στο πηγάδι ο Χριστός κάθεται μαζί σας. Δεν σας κρίνει. Δεν σας λέει “πρέπει”. Σας λέει
μόνο: “δώσε μου να πιω” — επιτρέψτε σε εμένα να μπω στη ζωή σας. Και ίσως, ίσως αυτή η
συνάντηση να σας αναστήσει την ικανότητα να αγαπήσετε ξανά. Όχι κατ’ ανάγκη ξανά
έναν άντρα ή μια γυναίκα — αλλά την ίδια τη ζωή, τους ανθρώπους γύρω σας, τον Θεό,
τον εαυτό σας. Διότι αυτό είναι το ζωντανό ύδωρ: η επανεκκίνηση της ικανότητας να
αγαπάς.»
Η σιωπηλή πανδημία::::ζούμε σε μια πανδημία αποτυχίας στην αγάπη. Τα στατιστικά είναι
συντριπτικά. Στις δυτικές κοινωνίες πάνω από το 50% των γάμων διαλύεται. Από αυτούς
που μένουν, σύμφωνα με μελέτες, σημαντικό ποσοστό περιγράφει τον γάμο τους ως
«συγκατοίκηση χωρίς οικειότητα». Η ανθρωπότητα ξεμαθαίνει να αγαπά. Και κανείς δεν
μιλάει γι’ αυτό από τα ύψη — διότι είναι πιο εύκολο να μιλήσεις για κλίμα, για οικονομία,
για πολιτική. Η αποτυχία στην αγάπη είναι το σιωπηλό Τσερνομπίλ της εποχής μας, και
κανείς δεν θέλει να σταθεί κοντά στον αντιδραστήρα.
Επιτρέψτε μου μια ευθεία παρατήρηση: εμείς οι παπάδες συχνά δεν ξέρουμε τι να
κάνουμε με την αποτυχία στην αγάπη. Έχει λόγο για την αμαρτία (μετάνοια,
εξομολόγηση, επιτίμιο), έχει λόγο για τον θάνατο (ανάσταση), έχει λόγο για τον πόνο
(σταυρός). Αλλά για αυτή τη συγκεκριμένη τραγωδία — τη μοναξιά μέσα στην
αποτυχημένη αγάπη — δεν έχει επεξεργασμένο λόγο. Παραπέμπει στον γάμο ή στη
μοναχική ζωή σαν να είναι δύο λύσεις.
Δεν είναι λύσεις. Είναι δύο διαφορετικά πεδία όπου διεξάγεται η ίδια μάχη: η μάχη του να
μάθεις να αγαπάς Και δεν μιλάω μόνο ότι πρέπει να αγαπάς έναν συγκεκριμένο άνθρωπο
δηλαδή στο γάμο. . Αλλά η Εκκλησία δεν είναι για να αντικαθιστά και την ψυχιατρική
Αυτό άλλωστε έχουμε και τους συμβούλους ψυχικής υγείας, τους συμβούλους για το γάμο,
γι’ αυτό έχουμε ένα σωρό ψυχολογικές θεραπείες. Δεν είναι τραγικό ίσως το ότι ένας γάμος
πάει για αποτυχία όσο το ότι οι δύο σύζυγοι δεν πάνε για να κάνουν ψυχολογική θεραπεία
καταρχήν. Δεν λέω να πάνε να εξομολογηθούν, διότι ακόμα και αν εξομολογηθούν, εάν
έχουν ας πούμε κακές αναμνήσεις ή επιδράσεις από κακούς γονείς, από κάποιο σωματικό
πρόβλημα, από κάποιο ψυχολογικό πρόβλημα όπως κατάθλιψη κτλ. Δεν αρκεί η
εξομολόγηση, δεν είναι μαγεία η εκκλησία Όπως άλλωστε υπάρχουν σωματικές ασθένειες
και κανείς και για σωματικούς λόγους πρώτα-πρώτα, καμιά φορά ο γάμος αποτυγχάνει. Γι’
αυτό ο άνθρωπος πρέπει πρώτα να πηγαίνει και στο γιατρό.
Η Σαμαρείτιδα δεν ένιωσε ότι έπρεπε να γίνει μοναχή ούτε ότι έπρεπε να ξαναπαντρευτεί.
Έγινε απόστολος. Αυτή είναι μια τρίτη οδός που η Εκκλησία πολύ σπάνια κηρύσσει:
Χριστός δεν της είπε «βρες έβδομο άντρα» ούτε «πήγαινε στο μοναστήρι». Την έστειλε
στην πόλη να μαρτυρήσει. Δηλαδή την μετέτρεψε σε ζων ευαγγέλιο για όλους τους άλλους
που είχαν αποτύχει όπως αυτή.
Page of 8 13Και το λέω αυτό διότι δεν μπορούμε να πούμε μες τον άλλον να πας να ερωτευτείς πάλι.
Μπορεί να μην είναι πρακτικά δυνατόν. Τότε τι θα του πούμε ότι έχει αποτύχει η ζωή σου
και πήγαινε να αυτοκτονήσεις ?Όχι βέβαια. Γι’ αυτό επιμένω ότι σε αυτό που είπα και το
επαναλαμβάνω.
ότι κάποιος που έχει αποτύχει στη συνηθισμένη αγάπη μπορεί να
μετουσιωθεί σε ανώτερη αγάπη — όχι ως υποκατάστατο, αλλά ως μετάβαση
στην επόμενη οκτάβα.
Στην προκειμένη περίπτωση ο Χριστός δίνει την σοφή λύση . η Σαμαρίτιδα
δεν είναι πια η αποτυχημένη . γίνεται ιεραπόστολος Δηλαδή από την αγάπη
της τώρα πια αγαπάει όλο το χωριό της και του δίνει το υδωρ το ζών, Το
πνεύμα το Άγιο. την παρουσία του Χριστού .
και επιπλέον και αυτό είναι πολύ σημαντικό Η αποτυχία γίνεται εμπειρία.
Το παρελθόν δεν μας ακολουθεί πια . Η Σαμαρίτιδα δε λέει ,τι να κάνω είμαι
μια αποτυχημένη και το έριξα στην Ιεραποστολή. λέει ότι βρήκα καινούρια
ζωή ,Έχει αφήσει τη Στάμνα πια. Δεν δεν χρειάζεται, δεν χρειάζεται το νερό
της ντροπής που πήγαινε να πάρει. . Όλες οι παλιές εμπειρίες έγιναν τώρα
περήφανες και σοφές αφορμές διδασκαλίας και εμπειρίας που μεταδίδεται
πια και θεραπεύει άλλους. νέο νερό υδωρ ζών βγαίνει από μέσα της , μέσα
από τις τρύπες και τις πληγές που έσκαψαν οι αποτυχίες, αλλά τώρα αυτές οι
τρύπες και οι πληγές έγιναν πηγές, ύδατος ζώντος. Γι’ αυτό λέω ότι δεν λέει
πια «Είμαι μια αποτυχημένη», αυτό δεν υπάρχει πια. λέει ότι η ζωή μου
έδωσε μια μοναδική εμπειρία και τώρα μπορώ να ποτίσω άλλους Και αυτό
είναι η μεγαλύτερη επιτυχία για την αγάπη Μια αγάπη πολύ μεγαλύτερη
από την απλή αγάπη δύο ανθρώπων (που βασίζεται βέβαια και στην
βιολογία). αλλά βρίσκεται ήδη στη βασιλεία των ουρανών όπου βέβαια η
βιολογική αγάπη έχει υπερβαθει. Τώρα πια όλο το χωριό γίνεται παιδιά της.
Αυτοί τα γεννάει πνευματικά. Βλέπουμε δηλαδή ότι ναι, καλή είναι η
συζυγική αγάπη. αλλά υπάρχουν και άλλες μορφές αγάπης που την
υπερβαίνουν . Και βέβαια δεν μιλάω μονάχα για την Ιεραποστολή. Ο κόσμος
δεν είναι μόνο ένα θρησκευτικό θα λέγαμε μέρος. Καθένας μπορεί να βρει
την Ιεραποστολή του και την Αποστολή του, Όταν συναντήσει τον Χριστό .
Από την ντροπή στην παρρησία” ὃς εἶπέ μοι πάντα ὅσα ἐποίησα.»
Τι λέει εδώ; Ομολογεί δημόσια όλη της την αμαρτία. Δεν τρέπεται πια να διαλαλίσει την
αμαρτία της σε όλο το χωριό. Να πιο πριν ντρεπόταν. Γιατί; Γιατί τώρα είναι γεμάτη από
το υδωρ των ζών. το οποίο έχει μετατρέψει τις παλιές εμπειρίες, τις έχει θεραπεύσει και
τις κάνει και κήρυγμα επιπλέον. Γι’ αυτό είπα προηγουμένως ότι αυτή που απέτυχε στο
πιο σημαντικό μέρος της ζωής δεν απέτυχε πια αλλά τώρα είναι επιτυχημένη.
Το υδωρ το ζών, τα άλλαξε όλα. Δεν βρήκε επιτυχία μέσα στο γάμο αλλά αυτό δεν
σημαίνει τίποτα. βρήκε μια καινούρια επιτυχημένη ζωή πέρα από το γάμο.
Ο Σαρτρ έγραψε ότι η ντροπή είναι το βλέμμα του άλλου που σε κάνει αντικείμενο.
Εδώ συμβαίνει το αντίθετο: το βλέμμα του Χριστού την έκανε πρόσωπο.
Page of 9 13Όταν σε δει κάποιος ολόκληρο και δεν σε καταδικάσει, η ντροπή λιώνει. Είναι το ακριβώς
αντίθετο της σύγχρονης κουλτούρας του cancel: εκεί σε βλέπουν εν μέρει και σε
καταδικάζουν ολοκληρωτικά· εδώ σε βλέπουν ολοκληρωτικά και δεν σε καταδικάζουν.
Αυτή είναι η μόνη πύλη που οδηγεί στην ελευθερία της παρρησίας. το «ζωντανό ύδωρ»: ότι
ο Χριστός δεν προσφέρει ένα ακόμα συμπλήρωμα στις ελλείψεις μας (όπως έκαναν οι πέντε
άντρες), αλλά ένα νερό που αναβλύζει από μέσα Το Άγιο Πνεύμα που λαμβάνουμε με το
χρίσμα — μετατρέπει δηλαδή την ίδια την έλλειψη σε πηγή.-==-=-==-==
«Ἐγώ εἰμι, ὁ λαλῶν σοι» — η κένωση συναντά την κένωση
σε καμία ψυχή δεν αποκαλύφθηκε τόσο καθαρά.
Διότι αυτή είχε φτάσει σε σημείο που δεν είχε τίποτα να προστατεύσει. Δεν είχε θέση, δεν
είχε φήμη, δεν είχε δόξα να χάσει. Ήρθε στο πηγάδι το μεσημέρι (έκτη ώρα) ακριβώς για
να μη δει κανέναν — οι άλλες γυναίκες έρχονταν το πρωί. Ήταν ήδη κενωμένη. Και η
κένωση του Χριστού — «ἑαυτὸν ἐκένωσεν» — βρίσκει το ταίρι της μόνο σε μια άλλη
κένωση. Ο Θεός που είναι κουρασμένος («κεκοπιακώς» — και διψάει, συναντά τη
γυναίκα που είναι κουρασμένη και διψάει. Αυτή είναι ίσως η μυστικότερη οικονομία του
Θεού: το πλήρωμα δίνεται μόνο εκεί όπου υπάρχει αδειανός χώρος.
γιατί η Σαμαρείτιδα και όχι ο Νικόδημος;
ο Ιωάννης βάζει αυτή την ιστορία ακριβώς μετά τη συνάντηση με τον Νικόδημο (Ιω. 3). Ο
Νικόδημος ήρθε νύχτα — αυτή ήρθε μεσημέρι. Ο Νικόδημος ήρθε με γνώση — αυτή ήρθε
με πληγές. Ο Νικόδημος ρώτησε «πώς γίνονται αυτά;» — αυτή απλώς υπήρξε. Και η
Σαμαρείτιδα κατάλαβε γρηγορότερα και βαθύτερα από τον δάσκαλο του Ισραήλ. Γιατί;
Διότι η γνώση μερικές φορές είναι εμπόδιο. Η Σαμαρείτιδα δεν είχε τίποτα να υπερασπιστεί
— ούτε θεολογία ούτε ηθική ούτε φήμη. Ήταν απλώς γυμνή υπαρξιακά. Και η γυμνότητα
μπορεί να δει τον Θεό.
Αυτό συνδέεται με τον Ιώβ ξανά: ο Ιώβ έφτασε σε σημείο γυμνότητας («γυμνός εξήλθον εκ
κοιλίας μητρός μου, γυμνός και απελεύσομαι εκεί») — και τότε είδε. Οι «παρηγορητές»
του, που είχαν όλη τη θεολογία τυλιγμένη γύρω τους, δεν είδαν τίποτα. Ο Θεός μάλιστα
στο τέλος τους ψέγει: «δεν μιλήσατε για μένα ορθά, όπως ο δούλος μου ο Ιώβ» (Ιώβ 42:7).
Σκανδαλώδες: ο βλάσφημος Ιώβ μίλησε ορθότερα από τους ευσεβείς.
Έτσι και η «αμαρτωλή» Σαμαρείτιδα κατάλαβε ορθότερα από τον δάσκαλο Νικόδημο.
Διότι η πραγματική γνώση του Θεού περνάει μέσα από την πληγή, όχι μέσα από το βιβλίο.
.Η μοναξιά μέσα στη συμβίωση — η πιο σιωπηλή τραγωδία
«οὐ καλὸν εἶναι τὸν ἄνθρωπον μόνον» (Γεν. 2:18). Προσέξτε όμως τη λεπτομέρεια — δεν
λέει «μόνος του», λέει «μόνος». Γιατί υπάρχει μια μοναξιά που δεν θεραπεύεται με την
παρουσία ενός άλλου σώματος δίπλα σου. Είναι η οντολογική μοναξιά του ανθρώπου
που δεν συναντήθηκε.
Και αυτή είναι χειρότερη από τη μοναξιά του ερημίτη, γιατί ο ερημίτης τουλάχιστον ξέρει
ότι είναι μόνος. Η Σαμαρείτιδα δίπλα στον έκτο άντρα ίσως δεν το ήξερε καν πια — είχε
συνηθίσει την απουσία στη θέση της παρουσίας.
Ο Χάιντεγγερ διέκρινε δύο τρόπους να είσαι με τους άλλους: το Mitsein (συν-είναι,
αυθεντική συνάντηση) και τη βύθιση στο das Man (στον «κανένα» των κοινωνικών
μορφών).
Πολλοί γάμοι σήμερα είναι ακριβώς αυτό: δύο das Man που μοιράζονται κρεβάτι,
λογαριασμούς, παιδιά — αλλά ποτέ δεν έχουν συναντηθεί. Ο ένας δεν έχει δει το
πρόσωπο του άλλου. Ζουν ως λειτουργίες — «ο σύζυγος», «η σύζυγος», «ο
Page of
10 13πατέρας», «η μητέρα» — όχι ως πρόσωπα. Και όταν κάποια στιγμή ψιθυρίσουν στον
εαυτό τους «δεν έχω άντρα» / «δεν έχω γυναίκα», λένε την πιο αληθινή φράση που έχουν
πει εδώ και χρόνια.
Το «Δεν έχω ἄνδρα» δεν είναι μόνο μια πληροφορία. Είναι σχεδόν μια κραυγή οντολογική.
Ο Χριστός δεν την ξεφτιλίζει. Δεν της λέει: «Είσαι ανήθικη». Της αποκαλύπτει με απόλυτη
ακρίβεια το δράμα της. Της φανερώνει ότι η ζωή της έχει γίνει μια διαδοχή αποτυχημένων
δεσμών. Πέντε άνδρες, και τώρα ένας έκτος που ούτε αυτός είναι άνδρας της. Δηλαδή:
επανάληψη, κενό, φθορά, δίψα που δεν σβήνει.
Η Σαμαρείτιδα είχε ζήσει μόνο σε «Εγώ-Αυτό» σχέσεις — πέντε άντρες την είχαν δει σαν
σώμα, σαν χρησιμότητα, σαν κτήμα.
Ο Χριστός είναι ο πρώτος που της λέει «Εσύ». Της μιλάει ως πρόσωπο. Και αυτή η στιγμή
είναι τόσο ασυνήθιστη γι’ αυτήν, που νομίζει ότι μιλάει με προφήτη — διότι κανείς
συνηθισμένος άνθρωπος δεν θα της είχε μιλήσει έτσι.
Για το «έσονται οι δύο εἰς σάρκα μίαν»;
Το «μυστήριο» δεν συντελείται με την τέλεση του γάμου, αλλά είναι μια διαρκής
δυνατότητα που μπορεί να ζωντανέψει ή να νεκρωθεί κάθε μέρα. Ο γάμος δεν είναι
status, είναι έργο.
Και πολλοί δεν το ξεκίνησαν ποτέ αυτό το έργο — απλώς υπέγραψαν ένα συμβόλαιο και
πήγαν για ύπνο.
===========
Μεγάλες συναντήσεις σε πηγάδι μέσα στη Γραφή είναι γαμήλιες: ο δούλος του Αβραάμ
βρίσκει τη Ρεβέκκα στο πηγάδι (Γεν. 24), ο Ιακώβ τη Ραχήλ (Γεν. 29), ο Μωυσής τη
Σεπφώρα (Εξ. 2). Το πηγάδι είναι ο τόπος όπου συναντιέται η νύφη. Ο Νυμφίος-Χριστός
συναντά τη νύφη — και η νύφη είναι μια Σαμαρείτιδα με πέντε άντρες πίσω της.
Δηλαδή: η Εκκλησία. Όχι η αγνή παρθένα, αλλά η πληγωμένη ανθρωπότητα με όλη της
την προδοσία και το ψεύδος (θυμηθείτε και την παράλληλη ερμηνεία: οι πέντε λαοί που
εποίκισαν τη Σαμάρεια μετά την Ασσυριακή αιχμαλωσία, με τους πέντε θεούς τους — Β´
Βασ. 17). Ο Χριστός ζητά ΑΥΤΗΝ —. Αυτό είναι ίσως το πιο σκανδαλώδες και το πιο
παρήγορο μήνυμα της περικοπής.
Το ψυχολογικό βάθος: η σύγχρονη έρευνα
Η Esther Perel γράφει ότι η συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων που απατούν σήμερα
δεν το κάνουν επειδή είναι δυστυχισμένοι στον γάμο — το κάνουν επειδή είναι
δυστυχισμένοι με τον εαυτό τους μέσα στον γάμο. Λέει: «δεν αναζητούν έναν άλλο
άνθρωπο, αναζητούν έναν άλλο εαυτό».
Αυτή είναι ίσως η πιο σπαρακτική περιγραφή της Σαμαρείτιδας: Aπέτυχε στην αγάπη. .
Πέντε φορές απέτυχε. Ο έκτος ίσως ούτε καν προσπαθεί πια.
Ο John Bowlby και η θεωρία του δεσμού (attachment theory) μας δείχνουν ότι όταν δεν
έχουμε μάθει στην παιδική ηλικία τι σημαίνει «ασφαλής δεσμός»,
αναπαράγουμε σε όλη μας τη ζωή σχέσεις που επιβεβαιώνουν τη δική μας
ανικανότητα να συνδεθούμε. Δεν είναι αδυναμία ηθική — είναι τραύμα.
Page of
11 13Στον Βουδισμό η dukkha (συνήθως μεταφράζεται «πόνος», αλλά κυριολεκτικά σημαίνει
«λάθος εφαρμογή», όπως ένας τροχός που δεν κουμπώνει στον άξονα) έχει μια διάσταση
που σπάνια αναφέρεται: τη μοναξιά της ασύνδετης ύπαρξης.. Κάνει κίνηση χωρίς πρόοδο.
Παντρεύεται, χωρίζει, ξαναπαντρεύεται — και ο τροχός γυρίζει χωρίς να πιάνει. Η
Σαμαρείτιδα είναι η εικόνα αυτού του τροχού. Πέντε γυρίσματα, καμία πρόοδος. Ο
Χριστός είναι αυτός που κουμπώνει επιτέλους τον άξονα.
Η σωματικότητα της μοναξιάς
Κάτι που πρέπει να ειπωθεί χωρίς ντροπή: η μοναξιά μέσα στον γάμο πονάει στο σώμα. Η
σύγχρονη ψυχονευροανοσολογία (PNI) έχει δείξει ότι η συναισθηματική απομόνωση μέσα
σε σχέση παράγει χρόνια φλεγμονή, ορμονικές διαταραχές, εξασθένηση του
ανοσοποιητικού. Οι άνθρωποι κυριολεκτικά αρρωσταίνουν από τη μοναξιά τους. Η
Σαμαρείτιδα ήρθε στο πηγάδι το μεσημέρι ίσως όχι μόνο από κοινωνικό αποκλεισμό αλλά
και από εξάντληση — ο πόνος είχε γίνει σωματικός.
Πόσες γυναίκες σήμερα πάνε σε γιατρούς με αυτοάνοσα, με κατάθλιψη, με
χρόνιο κάματο — και κανείς δεν τις ρωτάει «πώς πάει ο γάμος σου;»
Η πρώτη παρατήρηση: ο Χριστός δεν λέει «μην αμαρτίσεις πλέον»
Στη γυναίκα της μοιχαλίδας στον Ιω. 8 λέει «πορεύου, καὶ ἀπὸ τοῦ νῦν μηκέτι ἁμάρτανε».
Στον παράλυτο της Βηθεσδά λέει «μηκέτι ἁμάρτανε, ἵνα μὴ χεῖρόν σοί τι γένηται». Στη
Σαμαρείτιδα τίποτα τέτοιο. Καμία προτροπή, καμία εντολή, καμία ηθική παρακαταθήκη.
Μόνο η αναγνώριση του γεγονότος («πέντε άντρες έσχες») — και αμέσως μετά η
μετατόπιση σε καθαρά θεολογικό επίπεδο (πού πρέπει να προσκυνούμε) και τέλος η αυτο-
αποκάλυψη («Ἐγώ εἰμι»).
Γιατί αυτή η διαφορά; Νομίζω ότι ο Χριστός διακρίνει — όπως μόνο Εκείνος μπορεί —
μεταξύ αμαρτίας ως πράξης και αμαρτίας ως κατάστασης τραύματος.
Στη μοιχαλίδα του Ιω. 8 υπάρχει μια πράξη που την κάνει κάποιος θεληματικά, με κάποιο
σκοπό. .
Στη Σαμαρείτιδα υπάρχει μια διαλυμένη ύπαρξη που έχει διαλυθεί από αλλεπάλληλες
απορρίψεις και απώλειες (στην εποχή εκείνη η γυναίκα δεν διέλυε γάμο — διαλυόταν από
αυτόν· μπορεί οι άντρες της να είχαν πεθάνει, μπορεί να την είχαν διώξει, μπορεί
συνδυασμός). Δεν είναι θύτης, είναι θύμα και θύτης μαζί — όπως όλοι μας. Σε τέτοιες
ψυχές η εντολή «μην αμαρτίσεις πλέον» θα ήταν περιττή και ίσως καταστροφική. Το
πρόβλημά της δεν είναι έλλειψη αυτο-ελέγχου — είναι έλλειψη ύπαρξης. Δεν χρειάζεται
εντολή· χρειάζεται γέννηση εκ νέου.
Και πού είναι η συγχώρεση; Δεν δόθηκε συγχώρεση.?
η θεραπεία ως όραση του Θεού
Η αμαρτία της δεν χρειαζόταν δικαστική απόφαση — χρειαζόταν θεραπευτική Παρουσία.
Ο Χριστός δεν λέει «μετανόησε» και δεν λέει «δεν πειράζει».
Λέει: «Εδώ είμαι.
Εγώ που σε ζητάω, εγώ που κουράστηκα να έρθω σε σένα, εγώ που διψάω από τον δικό
σου τον δρόμο, εγώ που ξέρω τα πάντα για σένα και παρ’ όλα αυτά κάθομαι μαζί σου στο
πηγάδι. Εγώ είμαι ο Μεσσίας — και ήρθα για σένα». Αυτή είναι ούτε φτηνή χάρη ούτε
ηθικισμός. Είναι κένωση που γίνεται θεραπεία.
Ο Ιώβ μετά από 37 κεφάλαια ερωτήσεων, παραπόνων, διαλόγων με τους «παρηγορητές»
που του αποδίδουν αμαρτία, ζητάει το ένα και μοναδικό πράγμα: να δει τον Θεό, να
ακούσει απάντηση. Και όταν ο Θεός εμφανίζεται στη θύελλα, δεν απαντά σε καμία από τις
Page of
12 13ερωτήσεις του Ιώβ. Δεν εξηγεί τίποτα. Δεν δικαιολογείται. Απλώς παρουσιάζεται — και
μιλάει για τη Λεβιάθαν, τη Βεγεμώθ, τα αστέρια, τη βροχή, τα ζώα της ερήμου. Και ο Ιώβ
απαντά:
«ἀκοὴν μὲν ὠτὸς ἤκουόν σου τὸ πρότερον, νυνὶ δὲ ὁ ὀφθαλμός μου ἑώρακέ σε· διὸ
ἐφαύλισα ἐμαυτὸν καὶ ἐτάκην» (Ιώβ 42:5-6).
Πριν Σε άκουγα από ακοή — τώρα Σε είδα. Και η όρασή Σου με θεράπευσε.
Δεν δόθηκε εξήγηση. Δόθηκε Παρουσία. Και η Παρουσία ήταν η απάντηση.
Αυτό ακριβώς συμβαίνει στη Σαμαρείτιδα. Δεν δίνεται κατήχηση, δεν δίνεται διδασκαλία
ηθικής, δεν δίνεται συγχώρηση με τυπικά λόγια. Δίνεται Παρουσία. Ο «Ἐγώ εἰμι» στέκεται
μπροστά της — και αυτό την θεραπεύει.
η συγχώρηση ως αναγνώριση
ίσως η αληθινή συγχώρηση δεν είναι αυτή που λέγεται με λέξεις, αλλά αυτή που δίνεται με
βλέμμα. Όταν ένας άνθρωπος που έχει κάνει κακό στέκεται μπροστά σε κάποιον που ξέρει
τα πάντα γι’ αυτόν και αυτός ο κάποιος παραμένει δίπλα του — τότε η συγχώρηση έχει
ήδη συντελεστεί. Δεν χρειάζεται λόγος. Η ίδια η παραμονή είναι ο λόγος.
Ο Λεβινάς το λέει με δικό του τρόπο: το πρόσωπο του Άλλου είναι ήδη επίκληση και ήδη
κρίση και ήδη συγχώρηση. Όταν ο Θεός σε κοιτάει στο πρόσωπο και δεν φεύγει, αυτό είναι
όλη η θεολογία της δικαίωσης σε ένα βλέμμα.
Η Σαμαρείτιδα κατάλαβε αυτό. Γι’ αυτό έτρεξε στην πόλη. Όχι επειδή της είπε «είσαι
συγχωρημένη» (δεν της το είπε ποτέ) — αλλά επειδή την κοίταξε ολόκληρη και δεν έφυγε.
Και αυτό ήταν η συγχώρηση.
Η σύγχρονη ψυχοθεραπευτική επιβεβαίωση
Αυτή η αλήθεια βρίσκει εκπληκτική επιβεβαίωση στη σύγχρονη ψυχοθεραπεία. Ο Carl
Rogers ονόμασε αυτό unconditional positive regard — την άνευ όρων θετική θεώρηση. Ο
Donald Winnicott μίλησε για το holding environment, το «κρατούμενο περιβάλλον» όπου το
αληθινό εαυτόν μπορεί επιτέλους να εμφανιστεί χωρίς τον φόβο της απόρριψης.
Όλη η τραυματοθεραπεία (Bessel van der Kolk, Peter Levine) στηρίζεται σε αυτό: ο
τραυματισμένος δεν θεραπεύεται με ανάλυση, δεν θεραπεύεται με συμβουλές, δεν
θεραπεύεται με ηθικές προτροπές — θεραπεύεται όταν συναντήσει μια ασφαλή Παρουσία
που τον αντέχει ολόκληρο.
Ο Χριστός είναι η τέλεια ασφαλής Παρουσία. Και η Σαμαρείτιδα είναι η πρώτη που το
πιστοποιεί στα Ευαγγέλια.
=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=–=-=–=
Αφήνει το δοχείο του παλιού νερού, της παλιάς αναζήτησης. Δεν σημαίνει ότι λύθηκαν
μαγικά όλα τα προβλήματά της. Σημαίνει όμως ότι βρήκε επιτέλους κάποιον που δεν την
χρησιμοποίησε, δεν την φοβήθηκε, δεν την κατέκρινε επιφανειακά, αλλά την είδε μέχρι
τέλους. Και όταν ο άνθρωπος νιώσει ότι τον είδαν μέχρι τέλους και δεν τον απέρριψαν,
τότε γεννιέται μέσα του νέα ύπαρξη
πίσω από το «δεν έχω άνδρα» κρύβεται πολύ συχνά το «δεν έχω ζωή», «δεν έχω
ανάπαυση», «δεν έχω πρόσωπο που να με αγαπά αληθινά», «δεν έχω τόπο να σταθώ». Ο
Χριστός απαντά όχι με δικανική ψυχρότητα αλλά με αποκάλυψη της αλήθειας και
πρόσκληση σε μια νέα πηγή υπάρξεως.
Page of
13 13