論馬太福音25:31-46：正統審判神學與法律哲學及中華文化的對話
正義從來不是個人之事。換言之，罪犯不能單獨受審判，因為社會同樣負有責任，並因其而受苦。
柏拉圖對正義的定義堪稱至臻：它既是人的內在和諧——即個體各部分的協調——同時亦是社會力量的平行和諧，存在於和諧的社會之中。換言之，正義既需和諧完美的國度，亦需和諧的人類存在與和諧的靈魂狀態。二者相輔相成。當然，唯有在復活之時——基督再臨之日——二者方能共存。世間再無他處能完整兼具。它們僅以局部程度存在。
因此，要實現正義，必須有復活——即帶來和諧的上帝臨在，人們必須復活以擁有上帝為生命，亦即生命作為關係、作為愛，如此方能成就普世和諧。
正義若要存在，就必須消除由此產生的惡。舉例來說，若有人殺害了我， 無論我們如何處置，無論將其囚禁多久，正義終究需要徹底的恢復——唯有透過上帝臨在與復活的非凡事件，方能宣告正義的實現。
換言之，唯有在復活的喜樂中、在上帝臨在的復活裡、在眾人共融的狀態下，正義方得以彰顯，而此種狀態即稱為正義。
審判同時揭示：真正的罪魁終究是死亡。
只要死亡存在——這終極的不公義，一種並非源於任何罪人、而是自然之病的病態——正義便無從實現。
因此，要實現正義就必須有復活，因為唯有如此人類才能得醫治——換言之，基督再臨並非廉價的審判，而是終極的救贖。
事實上，我們無法在今生實現正義。無論如何努力，這都是不可能的。或許我們能做到的是自身活得公正，但要實現正義本身幾乎不可能。僅能採取各種方法。
其本質在於：問題終究源於他人加諸我的傷害，一方面我渴求施害者受罰，另一方面若其真受懲處，當然，若我是善人，便會為將其送入監獄而懊悔。換言之，那個傷害我的人——假設他用箭射中了我—— （此處可聯想佛陀所喻之箭）但那支箭繫著繩索，將我與他永遠繫在記憶與日常之中。
無論發生什麼，這條將我與射箭者相繫的繩索，終須在某刻斬斷。或徹底轉化。世俗的正義無論如何都無法抹去這段記憶，這幅痛苦的畫面——即便我暫時遺忘，或在地方法庭獲得平反。
終極而言，啟示錄所揭示的是：神必擦去一切眼淚，即祂將醫治我的記憶，使那人造成的惡行與痛苦不復存在於記憶中。
啟示錄 7:17 因為寶座中間的羔羊必牧養他們 領他們到生命水的泉源，
神要擦去他們一切的眼淚。
啟示錄 21:4 上帝要擦去他們一切的眼淚，死亡不再有，哀哭、哭號、疼痛也都不再有，
再沒有死亡，再沒有悲哀、哭號、疼痛，因為以前的事都過去了。
當然，公義的施行與神息息相關，因為若無神，便無公義可言——既無復活，亦無邪惡終結之日。邪惡本無實質，如形而上的幽靈，需依附存在方能存續。更重要的是，若無積極的永恆生命——即神與人、與整個宇宙的永恆共融——正義便無從談起。
對伊曼努爾·康德而言，正義與「自主性」及對人類作為「目的本身」的尊重相繫。
• 在不義的世界裡，「善意」是唯一不受限制而保持良善的事物，縱使它毫無實際效果。
• 康德主張道德需以「實踐理性之公設」——即對上帝與靈魂不朽的信仰為基礎。若缺此基礎，美德與幸福的連結將淪為偶然。
• 「合理期望」在於存在一位造物主，祂設計的世界終將使正義得勝。
我們彷彿正義確實存在般地生活，以維繫道德完整性，並期盼現實終將契合此規範。
受二十世紀創傷影響的當代哲學，質疑任何試圖為他人苦難辯護的神義論的可能性。埃馬紐爾·列維納斯主張，試圖為受害者（如大屠殺中的受害者）的苦難賦予意義，正是「一切不道德的根源」。
列維納斯提出根本性區分：
1. 他者的苦難：此乃「無用之苦」。我無權將其詮釋為神聖計劃的一部分。唯一的倫理立場是對受苦「人」承擔絕對責任。
2. 我對他者的痛楚：唯有此種痛苦方能承載意義。正是「同情心」使我脫離自私，承擔起對鄰人的責任。
對列維納斯而言，正義並非懲罰邪惡，而是對受害者吶喊的回應。倫理是「第一哲學」，上帝的顯現並非透過形上學證明，而是透過我對「孤兒、寡婦與外鄉人」的責任。
保羅·利柯：正義即承認
保羅·利柯主張正義的終極目標在於和平與承認。
• 犯罪或不義會「抹除」受害者，使其隱形。
• 正義是使受害者重新被承認具有權利與價值的過程。
• 這種「承認」才是「受苦的誠實者」真正的回報： 從邊緣化狀態重返社群核心。
在此脈絡下，傳統基督教關於末日審判與基督再臨的修辭，常被誤解為神聖復仇或律法主義報應體系， 這在現代人心中引發哲學與倫理層面的質疑。然而，對教父文獻（特別是東方傳統）的分析顯示，神聖正義的概念 （上帝的正義）並非等同於人類司法懲罰，而是旨在恢復人本體完整性的療癒行動。
1. 報應正義與修復正義
西方神學傳統中的正義概念深受羅馬法與經院神學影響，因而衍生出法庭式的救贖觀念（法庭式稱義）。在此框架下，罪被視為對神聖尊嚴的冒犯，需透過懲罰達成贖償。相較之下，正教教父傳統則將正義理解為非懲罰性介入，而是聖經中的「慈愛」（tsedaka）——即拯救與醫治的神聖行動。
換言之，當神宣告「諸位善者，且說，前往樂園，進入吾國度」時，並非存在法庭使一人獲釋而另一人受譴，而是參與神性即為正義。
另一方面，當祂吩咐其餘人前往外圍之火時，實則引領他們進入祂如烈火般的臨在——此舉並無過失，因那些不悔改的惡人正指控祂（我們從未見過祢等），實則拒絕祂的臨在。
換言之，永火與永刑乃是兩回事。永火即上帝的臨在，祂本體始終如火般存在——那未被造的聖光。
末世審判揭示：凡事終將產生無限後果，因萬物皆指向神。換言之，人類亦具無限價值，因我們對他人的所作所為皆指向神——無論善惡皆然。馬太福音25:40 「你們為我這最小弟兄中的一人所做的，就是為我做的」
唯有當神赦免我們——即我們認罪悔改之時——我們才得以從神的記憶中被抹去。否則，你所行之事永遠銘刻在神的記憶中。關鍵不在於指控本身，而在於我們行為在時空中的無限後果——無論是個人或集體的作為。某種意義上，人的價值與每個行為的價值皆無法估量，因其關乎上帝與整個宇宙。約翰福音 10:34 耶穌回答他們說：「經上豈不是寫著『我曾說你們是神』嗎？」
此外，我們的所作所為終將留存。人們或許嘲諷，或許遺忘，或許以某種方式從記憶中抹去，但終極而言，萬事皆不被遺忘。
正如福音書所示，公義的終極體現是復活——即萬物的恢復，包含人類與受造物的更新，可謂重現伊甸園般的療癒。
公正的審判不僅審視個人； 正如我們所見，那審判將是完美的法庭——其意義在於審判將在眾人面前公開進行，涵蓋所有復活的善惡。無需證人或律師， 正如我們看醫生時不會帶著律師。況且審判過程如此清晰，無人能質疑或挑戰其公正性。
為實現絕對公義——因現世生命中我們皆透過無知之幕（約翰·羅爾斯）審視萬物，此乃社會實踐公義之必要條件；然在終極審判中，真實的、 我們或許該稱之為完美的人性狀態——每個人的完美狀態。而終極的完美審判者，即絕對的審判者，也將是絕對的醫者。
我們看見審判並非具有囚禁性質，而是喜樂與復原。當然，我們也看見惡人因不悔改而落入所謂地獄的景象。
今日福音充滿驚奇，因為終極而言，善人並不知曉自己已獲赦免與獎賞。他們對此渾然不覺，實屬意外。
是的，但他們究竟知曉什麼？為何不知曉？為何不索求獎賞？甚至出於誠實而拒絕？這並非謙遜，而是無私之愛的真實狀態。因為無私的愛不期待回報
愛是生命狀態，上帝並非將其作為獎賞賜予，而是因為他們已臻至唯有與上帝同在、與他人共融方能存活的境界。
惡人既不認知亦不理解自身行徑的無限價值，更甚者，他們毫無悔意。他們不承認過錯，不致歉，反而將惡行歸咎於審判者——神。
他們更無法容忍有人能懷抱善意與喜樂而活。這便是他們的地獄與懲罰
實則此乃其病症——對邪惡的執念。他們已然病入膏肓，因而無法與神明及他人對話
善者的特質亦在於，他們不會對神說：「瞧，對面那人做了這事，另一人做了那事。」
為何他們不如此說？或許因他們喜樂無比，或許因復活已抹去惡劣記憶。換言之，他們已然痊癒。
因為在善者之中，別告訴我沒有人做過錯事；顯然是有的。無人完美，但因著他們的悔改與展現的愛，那些殘留於內的邪惡痕跡便消失了。
正因復活，那些惡劣記憶與其造成的創傷皆已癒合，故善者甘於與神同在、與眾人共處，既不抗議亦不要求懲罰任何人。
況且實際上，他們也無需償還太多，因為復活之後，歸還房屋、財產、金錢及利息等事物已無意義。利息之類的。
我注意到一個革命性的觀點：經文說地獄是永恆的，卻未說受刑者將受永恆懲罰。
地獄是地獄，而那些將下地獄、即受刑之人，則是另一回事。
而必然地、自然地，正因地獄是永恆的，正因地獄之火是上帝未被創造的光輝，亦即永恆不滅。但他們將承受多少懲罰、折磨——即置身於那無創造的神聖之光中，此光將成為唯一真實，遍照萬物—— 他們卻將否認這光、憎惡這光，自然會將其視為地獄與懲罰——聖經未明言此事，我們亦無從知曉。
另一項特徵在於，經文未提及懲罰概念。換言之，它未說他們將下地獄受刑，亦未預言他們將承受永恆的惡劣懲戒。
重要補充：自基督再臨之日，時間將不再具有意義；我們所認知的時間——即由衰敗與死亡界定的時間——將不復存在。因此，我們無從論述某人將在地獄停留多久，也無法知曉其滯留時長。
然而，身處樂園之人永不願離去；他們不會如亞當那般改變心意。因在那裡生活，他們真實的生命就是基督——即以基督為存在核心的共生狀態。啟示錄 21:22 我未見城內有殿，因全能的上帝和羔羊就是城的殿。
被告們並非否認罪責，他們僅否認自己所行之事是針對基督，而是針對他人，且未曾說半句悔改之詞。事實上，他們指控基督是位不公義的審判者。因他們堅持既然未加害於祂，縱使未曾助人亦無需悔改，仍視祂為不公的審判者——正如伊甸園中的亞當未曾悔改，反倒控訴上帝與其妻。
正教中的審判概念並非指外部強加的司法裁決，而是源於人接觸上帝非受造之光所產生的本體論「審判」。「審判」一詞的詞源 暗示著一種探究、分離與決定性轉變的過程，猶如危及生命存續的疾病關鍵階段。
教父學的主要詮釋（尤以敘利亞的聖依撒格為代表）指出：天堂與地獄並非兩個不同場所，而是對同一神聖之愛的兩種體驗。上帝是「焚燒的火」（希伯來書12:29），祂的能量無差別地傾注於整個受造界。
• 在終末論情境中，唯有上帝的光與愛是真實存在。
• 領受者能否體驗此光，取決於其靈性的「健康」狀態。正如陽光能照亮溫暖健康之眼，卻令脆弱之眼疼痛難忍，神聖之愛對渴慕者是至福，對憎惡者則是苦痛。
• 「愛的鞭笞」：據敘利亞的聖依撒格所言， 地獄乃是覺悟自身得罪了絕對且不可撤銷之愛的痛苦。受詛咒者「被愛的鞭笞所鞭打」，而這份痛苦即是唯一的「懲罰」。
此觀點消解了上帝的復仇本質，將責任歸於人類的自由意志。上帝未曾「將人投入」地獄；地獄實為人類拒絕以愛為生命之抉擇。論死亡與意義 論荒謬。
對殉道者聖瑪西莫而言，「復原」既非廢除自由的自動機制，亦非奧利金主義者所言「皆大歡喜」的終局——眾人終將同享極樂。它首先是自然與創造秩序在終極層面的恢復：萬物在基督裡重歸原初，消除一切分裂，並顯明我們被造的真正目的。馬西莫斯嚴格區分「自然意志」（自然趨向善與神的運動）與「諾斯替意志」 （此乃個人抉擇之道，可能受激情、迷妄與私利扭曲）。因此末世審判無須理解為神聖報復或「痛苦均等化」， 而應視為真理的終極顯現：上帝之光本身將萬物復歸本序，對歸向者成為喜樂與生命，對背離愛者則化為痛苦。因此，正義並非「恢復平衡的報應」，而是自由不可逆轉的莊嚴性，以及在基督裡現實的終極復原。
因基督復活，自然的恢復是普世性的，且對所有人（義人與不義者）皆是自由的。然而自由意志的恢復，則取決於人的自主抉擇。末世論中的神聖公義，體現為我們的生活之道與創世旨意（神聖話語）的契合。
永恆善真（Aei eu is）：意志與本性契合者，將體驗神聖臨在為「永恆善真」。
永恆之苦：對於選擇背離本性而活之人，同一神聖臨在將化為「永恆之苦」。此處的「懲罰」非外在施加，而是存在者否定其本源所導致的本體論失調。
馬克西穆斯對「終極是否眾人皆擇善」保持莊嚴緘默，既承認神的愛無邊無際，亦尊重個體自由的尊嚴。
敘利亞的聖依撒格主張公義與慈悲在同一靈魂中如「稻草與火焰」般水火不容。他將公義定義為「報應」 （報應），而慈悲則是恩典驅動的悲憫，不以惡報惡。
• 神聖的「不公義」：伊薩克疾呼： 「勿稱上帝為公義，因祂的公義未顯於世事。」若按人類標準衡量上帝的公義，人類必遭滅亡。相反地，上帝對惡人亦「仁慈寬厚」。
• 人類在神憐憫面前的惡行，猶如「一把沙粒」墜入汪洋大海。
• 對以撒而言，惡行之果非源於神的懲罰，而是人自願與神聖生命分離的後果。
神的公義非復仇，乃是極致之愛，無論受造物是否「配得」賞賜，祂始終尋求其復原。
尼撒的聖格列高利與「較輕」的觀點：
在《大教理問答》中，格雷戈里將末世苦難視為非復仇性的「醫療」淨化過程。
格雷戈里提出存在論上的樂觀主義， 主張邪惡本身並無實質，因而具有有限性。他提出極其大膽的區分：將審判呈現為威脅與懲罰，實為針對「輕浮者」（靈性未成熟者） 藉恐懼使他們獲得避惡的智慧。更深層的理解視審判為造物主引領受造物重歸恩典的作為，以痛苦為媒介剝除「皮革外衣」 與自然相悖的元素。然而對於「更具智慧」者而言，
審判則被視為引領受造物重返原始恩典的療癒良藥，並警示讀者：若僅停留在恐懼層面，其對上帝的理解實屬「膚淺」或「未成熟」。
==-=-==-=
但為何我們讀到如此多關於報應與懲罰的記載？
試圖將正教末世論純粹詮釋為「治療性」的論述，往往忽略了大量教父文獻——尤其是聖詠學領域—— 這些文獻明確論述公義、報應及懲罰的道德必要性。將地獄僅視為神聖之愛的主觀體驗的理論，已遭當代學者嚴厲批判。其批評者指出：
1. 此理論在多數教父著作中缺乏堅實的歷史佐證。
2. 此理論忽視了聖經與教父文獻中將上帝描繪為積極審判者——祂作出真實的司法裁決，而非被動旁觀者——的表述。
「誠實」的結論是：正教傳統中存在兩種強烈的思潮：一是「治療性-本體論」學派 （尼撒的格列高利、敘利亞的依撒格、瑪西莫）與「司法-報應論」（金口若望、厄弗拉姆、索弗尼）並存。後者在教會文本與禮儀生活中佔據數量優勢，正因其回應了人類面對惡行未受懲罰時對公義的普遍訴求。禮儀經文與日常禱詞並非教會的高深神學，亦非教會神學的深奧精髓。它們是針對普通人甚至信仰遲緩的信徒，竭力以各樣方式建立道德準則並引導他們悔改。這是一種教育性語言，其對象可比擬為小學階段的學生。教會深層的神學，則是大學講堂的語言。恐懼（教育性的恐懼）作為手段，是針對那些尚未能被愛所感動者的預備階段。 聖經中憤怒與報復的語言，實為上帝對有限人類理解的降尊纡貴，藉恐懼阻止惡行，而真正的目標始終是治癒。
上帝「借用」人類詞彙（憤怒、報復、審判），只因我們無法理解罪惡所帶來的本體論毀滅有多麼巨大。正如父親警告孩童「若闖出街上，鬼怪會抓走你」，其目的並非欺騙，而是保護孩子遠離尚未理解的真實危險（車輛）。真正的危險（「內在真理」）是靈性死亡；「外在語言」則是懲罰。
若某些教父常以審判與報應的語言表達，這並不意味著正教末世論的本質是「神施行報復」類型的報應正義。教父的語言常具牧靈性、修辭性與聖經特質，其受眾多屬特定時代——當時人們主要將正義理解為透過懲罰實現的「平衡」。
要對教會傳統保持完全誠實，我們必須審視另一面——其主要代表是聖金口若望，這位最堅定的報應正義倡導者：
• 懲罰的必要性： 聖金口約翰駁斥「仁慈」之神不施懲罰的觀點，並以典型論述反問：「若祂懲罰不敬虔者，豈非仁慈？」 他主張若惡人不受懲罰，上帝便顯得不公義——祂將使善者「未得加冕」，並使使徒保羅與尼祿或魔鬼等同。
• 神義論之辯證： 因現世常見不義之富者得勝、義者受苦，末日審判實為恢復塵世失衡之道德必要。若無此報應，世間將似由偶然主宰，而非公義的審判者。
• 敘利亞的聖依法儂： 其著作充斥著對審判的震撼性描述：當「可怖之冊」開啟時，罪人將因所行惡事受永恆懲罰，再無悔改之機。
• 耶路撒冷的索弗羅尼聖人： 他在主教會議書信中證實基督將「按各人行為賞賜」。
此論確屬正確。然由此推論「以永恆折磨作為代價」乃唯一解方，實屬謬誤。
謬誤之處在於：
• 正義 = 透過痛苦達成補償。
• 故終極正義 = 對加害者施以永恆懲罰/折磨。
此推論在邏輯上並非必然。
基督教神正論追求的並非「痛苦平衡」，而是真實的恢復、受冤者的伸冤，以及惡人的顯露與審判。
換言之：世界並非僅憑無限期地將痛苦從一人轉移至另一人就能「修正」。唯有當三件事發生時，世界才得以「修正」：
A) 真相被揭露（惡人無法偽裝成「成功者」）。
B) 受冤者得伸冤（非藉復仇，而是透過恢復、復活、團契）
C) 施害者直面自我本質（非「我付出代價以平衡局面」，而是「我看見自己淪為何等樣貌，所行之事為何」）
第三種狀態才是最真實的地獄：並非「上帝折磨你以平衡天秤」，而是你的存在暴露於真理之下，再無自欺的餘地。這過程可能令人恐懼，也可能漫長——但絕非道德復仇。
有限的生命，無論罪惡多麼深重，都不會自動產生比例原則意義上的「無限懲罰」。以有限的行為換取無限的懲罰，正是道德良知吶喊「不公」的關鍵所在。
末世審判並非懲罰機器；它是個體終極的真理，而復活則是對受害者的最終平反。
• 平反並非「讓對方承受與我同等的苦難」。
• 平反是「我得以存活、被恢復、死亡未能得勝、創傷不作終局定論」。
但基督教對神義論的解答並非地獄，而是復活。地獄並非使體系公平的「平衡物」。真正的平衡在於上帝能賜回生命、醫治、恢復。這才是對「善人受苦」的唯一真實解答。
將「靈性正義」視為復仇報應，既是謬誤神學亦是謬誤哲學。正統信仰有更深層的啟示：非「你必償還」，而是「你必顯明」——此顯明或為共融之喜樂，或為自我矛盾之痛楚。
關鍵在於：教會的信仰是否必然將此詮釋視為終極形上學？絕非如此！若某位神父（或甚是某個大型運動）字面意義上主張 「上帝以永恆折磨平衡萬物」，此乃神學之險途，道德之禁區。然教會非父，亦非修辭句式，乃眾聲匯聚之所，其核心乃被釘者，非世俗審判官。
上帝的公義並非源於施加無盡苦痛，而是因為：(a)祂使受害者復活並伸張正義，(b)祂揭示真理且不容惡行成為「合法的生命版本」，以及 (c) 祂對自由懷抱崇高敬意，縱使自由凝結成否認。
正義本質上並非懲罰或獎賞，而是關係真相的終極啟示與復原。即：
• 受冤者需要平反。平反意味著：不讓他們的痛苦在沉默中喪失意義，不讓謊言成為最後的定論，揭示真相，恢復其作為社會與生命的存續。
• 加害者需要審判，並非為滿足情感（「讓他終得報應！」），而是因為若無審判，不公將成為永恆的「世界真相」。此處的審判意指：在真相面前挺立，不自欺欺人。這已是烈火。
末日審判並非任意裁決刑罰的法庭。而是與光的相遇。同一道光，對敞開心扉者是天堂（因其接納愛），對心靈閉塞者卻是地獄（因愛被視為威脅）。這非「外在懲罰」，而是源自本性的存在狀態。
• 若真有以愛為本質的神，終極公義絕非簡單報應。它必是存在的修復：拯救受冤者脫離「我活著卻無人看見」的境地，也拯救加害者脫離「我活在謊言中」的囚籠 ——若他願意接受。
當我們要求他人「受罰」，往往是在索求以鮮血封閉傷口。但傷口不會癒合。唯有當真相被承認，當受害者的存在立足於不將其遺忘於社會的環境中，傷口方能真正癒合。換言之，唯有透過神聖的治癒之舉，傷口終將閉合。任何人造之法皆無法使之癒合。 .
=–=-=-=-=-=-=-=-=-==.
與中國哲學的對話：理（道）與和（合）
• 判斷即失和：在中國思想中，邪惡是偏離道之狀態，即失和之境。因此審判並非個人化神明的復仇，而是存在體試圖逆永恆道之流而動時，必然產生的「摩擦」。
正名：儒家「正名」之理為末世審判提供絕妙類比。若君不君、父不父，則社會崩壞。審判乃絕對「正名」之際，此時「名」（人心內在實相）與「實」（神之光）得以契合。
中國與正統末世論概念對照
中文術語 哲學內涵 正教神學對應
道 至高本原，自然之道。 上帝之道，基督。
和 平衡所生的和諧。 上帝的平安／與受造物的正當關係。
大同 大一統／普世和諧。 神的國度／萬物復興。
天命 上天之命／道德責任。 神聖預定／人的使命。
正名 名實相符。 末世審判作為真理的啟示。
羞/面子（羞恥/面子）作為存在性地暴露於光明之下，
報應（報應）：非業力機制，而是旨在療癒與真理的個人審判。
===-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=
=-=-=-
Comments on Matthew 25:31-46, Orthodox Theology of Judgment in Dialogue with Philosophy of Law and Chinese Culture
=-=-=-
Justice is never an individual matter, meaning that a criminal cannot be judged individually because he is also part of society, and you are responsible for him and suffer because of him.
Plato gave the best definition of justice, saying that it is, on the one hand, the harmony of man, that is, of his parts, but within the parallel harmony of social forces, in a harmonious society. In other words, justice requires both a harmonious and perfect state and a harmonious human existence, a harmonious psyche. These two go together. And, of course, only in the Resurrection, in the Second Coming of Christ, can they be together. Nowhere else do they exist together completely. They exist only to a partial degree.
Therefore, in order for justice to be done, there must be a Resurrection, that is, the presence of God who brings about harmony, and people must be resurrected to have God as life, that is, life as relationship, as love, so that there may be universal harmony.
Justice, in order to exist, must also eliminate the evil that arises, that is, if, let’s say, someone killed me, no matter what we do, no matter how much we put him in prison, for there to be justice, there must ultimately be complete restoration, that is, only through an extraordinary event with the presence of God and the resurrection can we say that there is justice.
In other words, only in the joy of resurrection and the presence of God in the resurrection and the communion of all is there justice, and this state is called justice.
The judgment also tells us that the ultimate wrongdoer is ultimately death.
There can be no justice as long as there is death, which is the ultimate injustice, an injustice that, let’s say, is not due to any wrongdoer, but is the sickness of nature.
So, for there to be justice, there must be resurrection, because only then can man be healed, that is, the Second Coming is not a cheap trial, so to speak, but the final cure.
In reality, we cannot achieve justice in this life. No matter what you do, it is impossible. Perhaps what we can do is live justly ourselves, but to achieve justice is probably impossible. There are simply approaches.
It is characteristic that, ultimately, the problem is that someone hurt me, and I want them to be punished, but on the other hand, if they are punished, of course, if I am a good person, I will feel remorse for putting them in prison. In other words, the person who wronged me, let’s say, shot me with an arrow, (here we remember the arrow that Buddha mentioned) but that arrow is tied to a string and connects me to him always in my memory, in my daily life.
Whatever happens, this rope that connects me to the other person, who has stuck his arrow in me, will have to be cut at some point. Or changed completely. No human justice can in any way erase this memory, this scene of pain, even if I have temporarily forgotten it or, in any case, been vindicated by a local court.
Ultimately, what the revelation says is that God will wipe away every tear, that is, He will heal my memory so that there will be no memory of the evil and pain that the other person caused.
Rev. 7:17 For the Lamb who is in the midst of the throne will shepherd them
and lead them to springs of living water,
and God will wipe away every tear from their eyes.
Rev. 21:4 And God will wipe away every tear from their eyes,
and death shall be no more, neither shall there be mourning, nor crying, nor pain anymore, [for] the former things have passed away.
And of course, the rendering of justice has to do with God, because if there is no God, then there can be no justice, because there can be no resurrection, because there can be no end to evil. Because evil has no substance, it is insubstantial, it is like a metaphysical ghost that seizes some existence in order to survive. And above all, there is no positive, that is, eternal life, that is, the eternal communion of God with humans and with the entire universe. This is justice.
For Immanuel Kant, justice is linked to “autonomy” and respect for humanity as an “end in itself.”
• In an unjust world, “good will” is the only thing that remains good without restrictions, even if it has no practical effect.
• Kant argues that morality requires belief in God and the immortality of the soul as “postulates of practical reason.” Without these, the connection between virtue and happiness would remain random.
• “Reasonable hope” is that there is a God who has designed the world so that, ultimately, justice will prevail.
We live as if there is justice, in order to maintain our moral integrity, and we hope that reality will eventually align with this norm.
Contemporary philosophy, influenced by the traumas of the 20th century, questions the possibility of any theodicy that attempts to justify the suffering of others. Emmanuel Levinas argues that the attempt to find meaning in the suffering of victims (e.g., in the Holocaust) is the “source of all immorality.”
Levinas proposes a radical distinction:
1. The suffering of the Other: It is “useless” suffering. I have no right to explain or justify it as part of a divine plan. The only moral stance is absolute responsibility towards the “person” who is suffering.
2. My pain for the Other: It is the only pain that can have meaning. It is “compassion” that takes me out of my selfishness and makes me responsible for my neighbor.
For Levinas, justice is not the punishment of evil, but the response to the cry of the victim. Ethics is the “first philosophy,” and God becomes visible not through metaphysical proofs, but through my responsibility for “the orphan, the widow, and the stranger.” .
Paul Ricoeur: Justice as Recognition
Paul Ricoeur argues that the end of justice is peace and recognition.
• Crime or injustice “erases” the victim, making them invisible.
• Justice is the process by which the victim is recognized once again as a person with rights and value.
• This “recognition” is the real reward for the “honest who are tormented”: their return from marginalization to the center of the community.
In this context, traditional Christian rhetoric about the Last Judgment and the Second Coming is often misinterpreted as a system of divine vengeance or legalistic retribution, which raises philosophical and ethical objections in modern man. However, an analysis of patristic literature, especially of the Eastern tradition, reveals that the concept of divine justice (God’s justice) is not identical with human judicial punishment, but with a healing action aimed at restoring the ontological integrity of man.
1. Retributive vs. Restorative Justice
The concept of justice in Western theological tradition was deeply influenced by Roman law and scholastic theology, leading to a forensic conception of salvation (forensic justification).
In this context, sin is seen as an offense against divine dignity that requires satisfaction through punishment. In contrast, the Orthodox patristic tradition understands justice not as punitive intervention, but as the “tsedaka” of the Bible—the divine action that saves and heals.
That is, when God says, “You who are good, let’s say, go to paradise, go to my kingdom,” it is not that there is a court and someone is acquitted while another is condemned, but rather that participation in God is justice.
On the other hand, when he tells the others to go to the outer fire, he is telling them to go to his presence, which is like fire, and he is not wrong because the wicked, who do not repent, accuse him (we never saw you, etc.) and do not want him.
In other words, eternal fire is one thing and eternal punishment is another. Eternal fire is the presence of God, which always exists as fire, the uncreated divine light.
The final judgment tells us that ultimately, everything we do has infinite consequences because it refers to God. That is, human beings also have infinite value because what we do to human beings refers to God, whether it is positive or negative. Matthew 25:40 ” As you did it to one of the least of these my brothers, you did it to me.”
Only when God has forgiven, that is, when we have confessed, are we erased from God’s memory. Otherwise, it is always in God’s memory that you did it to me. It is not the accusation, but the infinite consequences in time and space of our actions, individually and collectively. In a way, the value of man and the value of each person’s actions is incalculable because it refers to God and the entire universe. John 10:34 Jesus answered them, “It is not written written in your law, ‘I said, you are gods’?
Also, what we do ultimately remains. People may mock, they may have forgotten, it may in some way have been erased from people’s memory, but ultimately nothing is forgotten.
Justice is ultimately, as we see here in the Gospel, the resurrection, that is, the restoration of everything, of man and creation, and healing, let’s say, as paradise.
For a court to be fair, it does not only examine individuals. As we see, the judgment will be the perfect court, in the sense that the trial will take place before everyone, publicly, but before all resurrected evil and wicked people. There is no need for witnesses and lawyers, because we do not go to the doctor with our lawyer. Moreover, the process is so clear that it is indisputable and no one can challenge it.
And for there to be absolute justice, because here in this life we look at things through a veil of ignorance, (John Rawls), which is a necessary condition for practical justice in society, but in the final judgment, the real, we would say perfect, condition of man, of every man, will be revealed, and ultimately the
perfect judge, who is the absolute judge, will also be the absolute doctor.
We see that judgment does not, so to speak, have the character of imprisonment, but is joy and restoration. Of course, we see the unrepentant nature of evil people who go to what is called hell.
Today’s Gospel has surprises, because ultimately good people do not know that, let’s say, they have been acquitted and rewarded.
They do not know this, which is surprising. Yes, but then what do they know, why do they not know it, and why, let’s say, do they not demand it and, in fact, out of honesty, refuse the reward? It is not humility. It is the true state of selfless love.
Because selfless love does not expect reward
Love is a state of life, and God does not give it as a reward, but precisely because they have reached a point where they can now live only with God and together with God and together with others.
The wicked do not recognize or understand the infinite value of their actions, and worse, they do not repent. They do not admit their mistakes or apologize, but instead blame God, the judge, for their evil deeds.
And they are not at all happy that some people will live with goodness and joy. This is their hell and their punishment.
Rather, this is their illness, that is, their obsession with evil. They are sick, and in this way they cannot communicate with God and others.
It is also characteristic that the good do not say to God, “Look, the one opposite me has done this, and the other has done that.”
Why don’t they say it? Perhaps because of their great joy, perhaps because their resurrection has erased their bad memories. In other words, they have been healed.
Because among the good, don’t tell me that there weren’t some who did wrong; obviously there were. No one was perfect, but because of their repentance and because of the love they showed, those traces of evil that remained within them disappeared.
And because of the resurrection, the bad memories and the wounds they caused have been healed,
this, and the good are satisfied that they live with God and with others and do not protest or demand punishment for anyone
. Besides, in practice, they do not have much to make up for, since after the resurrection, there is no meaning to a house, property, money, and all those things that someone return them, e.g. interest and such.
Something I noticed that is revolutionary is that it says hell is eternal, it does not say that they will be punished eternally.
Hell is one thing and those who will be in hell, i.e. punished, are another.
And necessarily, naturally, because hell is eternal, because the fire of hell is the uncreated light of God, i.e. eternal forever. But how much they will be punished, tormented, i.e. being in the uncreated divine light which will be the only reality, which will shine everywhere, but they will deny it, they will hate it and of course they will experience it as hell and as punishment, he does not say and we do not know
Another characteristic that it says, or rather does not say, is that it does not have the concept of punishment. In other words, it does not say that they will go to hell to be punished and that they will be punished and will receive a bad and punitive retribution forever.
Something important, from the second coming of Christ onwards, time no longer counts; it does not exist as we know it, that is, a time determined by decay and death. Therefore, we cannot talk about how long someone will be in hell, how long they will stay there; we cannot know that.
However, those who are in paradise will never want to leave there; they will not change their minds as Adam did. Because living there, their true life will be Christ, that is, their existence as a coexistence with Christ at the center of their being. Rev. 21:22 And I saw no temple in it, for its temple is the Lord God Almighty and the Lamb.
The accused do not deny their guilt; they simply deny that they did not do it to Christ but to others, and they do not say a word of repentance. In fact, they accuse Christ of being an unjust judge. For they insist that since they did not do it to him, they do not repent even though they did not help others, but still consider him an unjust judge, just as Adam in Paradise did not repent but instead accused God and his wife.
The concept of Judgment in Orthodoxy is not identical to a judicial decision imposed externally, but to the ontological “judgment” that results from man’s contact with the uncreated light of God. The etymology of the word “judgment” suggests a process of investigation, separation, and decisive change, similar to the judgment of an illness where the survival of the organism is at stake.
The main patristic interpretation (especially that of St. Isaac the Syrian) is that heaven and hell are not two different places, but two different experiences of the same divine love. God is “a consuming fire” (Heb. 12:29), and His energy is poured out indiscriminately throughout creation.
• The light and love of God is the only reality in the eschatological situation.
• The experience of this light depends on the spiritual “health” of the recipient. Just as the sun illuminates and warms the healthy eye but causes pain to the diseased one, so divine love is experienced as bliss by those who desire it and as pain by those who hate it.
• The “Scourge of Love”: According to St. Isaac the Syrian, hell is the pain of realizing that one has sinned against an absolute and irrevocable love. The damned are “whipped by the scourge of love,” and this pain is the only “punishment.”
This approach removes the vengeful spirit from God and shifts the responsibility to human freedom. God does not “throw” anyone into hell;
hell is man’s refusal to accept love as life. on death and meaning on the absurd.
For St. Maximus the Confessor, “restoration” is not an automatic mechanism that abolishes freedom, nor is it an Origenist “happy ending” where everyone ends up in the same bliss. It is, first and foremost, the restoration of nature and the order of creation at its end: the recapitulation of all things in Christ, the removal of divisions, and the revelation of the true purpose for which we were created. Maximus maintains a clear distinction between “natural will” (nature’s movement toward the good and God) and “gnomic will” (the personal way of choosing that can be distorted by passions, delusion, and self-interest). Therefore, the final judgment should not be understood as divine vengeance or “equalization of pain,” but as the final revelation of truth: the very light of God, which restores everything to its proper order, becomes joy and life for those who have turned to it, and pain for those who have become incompatible with love. Thus, justice does not mean “retribution to restore balance,” but the irrevocable seriousness of freedom and the final restoration of reality in Christ.
The restoration of nature is universal and free for all (the righteous and the unrighteous) because of Christ’s Resurrection. However, the restoration of free will depends on man’s free choice. God’s justice in eschatology manifests itself as the alignment of our way of life with the purpose (the purpose of our creation).
Aei eu is: For those whose will is aligned with their nature, the divine presence is “eternal good living.”
Aei fei is: For those who have chosen to live contrary to nature, the same divine presence is experienced as “eternal suffering.” The “punishment” here is not external, but the ontological disharmony of a person who possesses existence but denies its source.
Maximus maintains an honorable silence on whether in the end everyone will choose the good,
recognizing that God’s love is infinite, but also that the freedom of the person is respected.
St. Isaac the Syrian argues that justice and mercy are incompatible in the same soul, like “straw and fire .” He defines justice as “retribution,” while mercy is a sorrow moved by grace that does not repay evil.
• Divine “Injustice”: Isaac urges: “Do not call God just, because His justice is not apparent in your own affairs.” If God were just in human terms, humanity would be lost. Instead, God is “good and kind” even to the wicked.
• Human wickedness in the face of God’s mercy is like a “handful of sand” falling into the vast ocean.
• For Isaac, the consequences of evil deeds are not punishment from God, but the result of man’s voluntary separation from Divine Life.
God’s justice is not vengeance, but extreme love that seeks the restoration of creation, regardless of whether it “deserves” the reward.
St. Gregory of Nyssa and the the “lighter” ones:
In his “Great Catechetical,” Gregory sees eschatological suffering not as revenge, but as a “medical” process of purification.
Gregory introduces an ontological optimism, arguing that evil has no substance of its own and is therefore finite. He makes a very bold distinction. He says that the presentation of the Judgment as a threat and punishment is for the “frivolous” (the spiritually immature), so that through fear they may acquire the wisdom to avoid evil. A deeper understanding sees the Judgment as the act by which the Creator leads His creatures back to grace, using pain as a means of removing
“leather coats” and elements foreign to nature. For those who have “more wisdom,” however, Judgment is believed to be a cure and medicine that leads the creature back to its original grace, and warns the reader that if he remains only at the level of fear, he has a “shallow” or “immature” understanding of God.
==-=-==-=
But why do we read so much about retribution and punishment?
The attempt to present Orthodox eschatology as solely “therapeutic” often bypasses a vast body of patristic texts, especially hymnology, which speak explicitly of justice, retribution, and the moral necessity of punishment. The theory that presents hell as only a subjective experience of divine love has been strongly criticized by contemporary scholars. Its critics point out that:
1. It lacks strong historical documentation in the majority of the Fathers.
2. It ignores the biblical and patristic language that presents God as an active Judge who issues a real judicial decision and not as a passive observer.
The “honest” conclusion is that in the Orthodox tradition there are two conflicting currents: the “therapeutic-ontological” (Gregory of Nyssa, Isaac the Syrian, Maximus) and the “judicial-retributive” (Chrysostom, Ephraim, Sophronius). The second is the one that dominates numerically in the texts and liturgical life of the Church, precisely because it responds to the universal human demand for justice in the face of unpunished evil. The liturgical texts and daily prayers are not the high theology of the Church , the depth of the Church’s theology. They are addressed to the average person or even to the slow Christian and try in every way to impose a morality and lead him to repentance. It is a pedagogical language that will be addressed,
let’s say, to elementary school students. The deep theology of the Church is the language used at the University. The use of fear (pedagogical fear) functions as a preliminary stage for those who cannot yet be moved by love. The biblical language of wrath and vengeance is a condescension of God to limited human understanding, so that evil may be prevented through fear, while the real goal is always healing.
God “borrows” human words (wrath, vengeance, judgment) because we cannot otherwise understand the magnitude of the ontological destruction that sin brings. Just as a father threatens a child that “the bogeyman will get him” if he goes out on the street, the goal is not deception, but to protect the child from a real danger (the car) that the child cannot yet comprehend. The real danger (“inner truth”) is spiritual death; the “outer language” is punishment.
If some Fathers speak too often in the language of judgment and retribution, this does not mean that the essence of Orthodox eschatology is retributive justice of the “God takes revenge” type. Patristic language is often pastoral, rhetorical, biblical, and addressed to people who understood justice primarily as “balance” through punishment of a specific era.
To be completely honest with the tradition of the Church, we must examine the other side, whose main representative is St. John Chrysostom, who is the most persistent exponent of retributive justice:
• The necessity of punishment: Chrysostom rejects the idea that a “benevolent” God does not punish. He asks characteristically: “If he punishes the ungodly, is he not philanthropic?” He argues that if the wicked are not punished, then God would be unjust, as he would leave the virtuous “uncrowned” and equate the Apostle Paul with Nero or the devil.
• The argument of theodicy: Because in this world the unjust rich often triumph and the righteous suffer, the Final Judgment serves as a moral necessity to restore the balance that did not exist on earth. Without this retribution, the world would seem to be ruled by chance rather than by a just Judge.
• Saint Ephraim the Syrian: His writings are full of shocking and terrifying descriptions of the Judgment, where “terrible books” are opened and sinners are led to eternal punishment for their deeds, with no possibility of repentance.
• Saint Sophronius of Jerusalem: In his synodal letters, he confirms that Christ comes to “reward each person according to his deeds.”
This is correct. However, it does not follow from this that the only solution is “eternal torment as payment.” .
The wrong step is this:
• Justice = compensation with pain.
• Therefore, ultimate justice = eternal punishment/torment of the perpetrator.
This step is not logically necessary.
Christian theodicy does not seek “balance of pain.” It seeks restoration of the truth, vindication of the wronged, and revelation/judgment of the wrongdoer.
In other words: the world is not “corrected” if you simply transfer pain from one person to another in infinite time. The world is “corrected” only if three things happen:
A) The truth is revealed (the wrongdoer does not pass as “successful”).
B) The wronged are vindicated (not through revenge, but through restoration, resurrection, communion).
C) The perpetrator faces the reality of himself (not “I pay to balance things out,” but “I see who I have become and what I have done”).
This third point is hell in the most realistic way: not “God tortures you to balance things out,” but your existence is exposed to the Truth with no more possibility of self-deception. This can be terrible, and it can be long—but it is not moral revenge.
Finite life, no matter how great the evil, does not automatically produce “infinite punishment” in the sense of proportionality. Punishing infinitely for finite deeds is precisely the point where moral conscience cries out “unfair.”
The final judgment is not a punishment machine; it is the final truth of persons, and resurrection is the final vindication of victims.
• Vindication is not “the other person being tortured as much as I suffered.”
• Vindication is “me living, being restored, death not winning, the trauma not remaining as the last word.”
But the Christian solution to divine justice is not hell. It is resurrection. Hell is not the “counterweight” that makes the system fair. The counterweight is that God can give back life, heal, restore. This is the only real answer to “the good man was tortured.”
“Spiritual justice” as vengeful retribution is bad theology and bad philosophy. Orthodoxy has something much deeper to say: not “you will pay,” but “you will be revealed” — and this will happen either as the joy of communion or as the pain of self-contradiction.
The question is: is the Church’s faith bound to this reading as the final metaphysics? No! If a Father (or even a large movement) literally means that “God torments eternally to balance things out,” this is theologically dangerous and morally unacceptable. But the Church is not a single Father or a single line of rhetoric. It is a collection of voices, and its center is the Crucified One, not the secular judge.
God is just not because he distributes infinite pain, but because (a) he resurrects and vindicates the victims, (b) he reveals the truth and does not allow evil to become a “legitimate version of life,” and (c) He has a tremendous respect for freedom, even when it freezes into denial.
Justice is not primarily punishment or reward. It is the final revelation and restoration of the truth of the relationship. That is:
•
The wronged person needs vindication. Vindication means: not losing the meaning of their pain in silence, not leaving the lie as the last word, revealing the truth, restoring their existence as a society and life.
• The wrongdoer needs judgment, not to satisfy our emotions (“let him finally suffer!”), but because otherwise injustice remains the eternal “truth of the world.” Judgment here means: to stand before the truth, without self-deception. This is already fire.
The final judgment is not a court that arbitrarily decides penalties. It is the encounter with the Light. The same Light that is paradise for one (because he is open to love) becomes hell for another (because love is experienced as a threat when you are closed). This is not a “punishment from outside.” It is a state that is born from what you are.
• Final justice, if there is a God who is love, cannot be simple retribution. It must be a restoration of existence: to save the wronged from “I lived and no one saw,” and to save the wrongdoer from “I lived in my lie” — if he accepts it.
If we ask for the “punishment” of the other, we often ask for our wound to be closed with blood. It does not close. It closes only when the truth is recognized and when the existence of the wronged person stands within a society that does not cast him into oblivion, that is, it closes only ultimately with an act of God that heals. It does not close in any human way. .
=–=-=-=-=-=-=-=-=-==.
Dialogue with Chinese Philosophy: Reason (Tao) and Harmony (He)
• Judgment as Disharmony: In Chinese thought, evil is a deviation from the Tao, a state of disharmony. Judgment, then, is not the vengeance of a personal God, but the inevitable “friction” caused when a being attempts to move against the flow of the Eternal Tao.
Zhengming (Right Naming): The Confucian principle of “rectifying names” offers a striking analogy for the Final Judgment. If the ruler does not act as a ruler and the father as a father, society collapses.
Judgment is the moment of absolute “Zhengming,” when “names” (the inner reality of hearts) are aligned with “truth” (the light of God).
Correspondence of Chinese and Orthodox Eschatological Concepts
Chinese Term Philosophical Content Orthodox Theological Correspondence
Tao (道) The supreme Principle, the Way of Nature. The Word of God, Christ.
He (和) Harmony resulting from balance. The Peace of God / The right relationship with Creation.
Datong (大同) Great Unity / Universal Harmony. The Kingdom of God / Restoration of All Things.
Tianming (天命) The Mandate of Heaven / Moral Responsibility. Divine Providence / The calling of man.
Zhengming (正名) The Correction of Names. The Final Judgment as Revelation of Truth.
羞/面子 (shame/face) as existential exposure to light,
報應 (retribution): not a mechanism of karma, but personal judgment aimed at healing and truth.
=-=-=-=
Σχόλια στο Matthew 25:31-46, Η Ορθόδοξη Θεολογία της Κρίσεως σε Διάλογο με τη Φιλοσοφία του Δικαίου και τον Κινεζικό Πολιτισμό
=-=-=-=-
Η δικαιοσύνη ποτέ δεν είναι ατομική Υπόθεση δηλαδή ένας εγκληματίας δεν μπορεί ατομικά να κριθεί διότι είναι και όλοι κοινωνία κι εσύ υπεύθυνη αλλά και πάσχει εξαιτίας του.
Ο Πλάτων εδωσε την καλύτερη έννοια της δικαιοσύνης ότι είναι από την μια πλευρά η αρμονία του ανθρώπου δηλαδή των μερών του, αλλά μέσα στην παράλληλη αρμονία των κοινωνικών δυνάμεων, σε μια αρμονικη κοινωνια. δηλαδή η δικαιοσύνη απαιτεί και την αρμονική και τέλεια πολιτεία και την αρμονική ανθρώπινη υπόσταση, ψυχοσύνθεση. Αυτά τα δύο πάνε μαζί. Και φυσικά μόνο στην Ανάσταση, στη Δευτέρα παρουσία του Χριστού μπορεί να είναι μαζί. πουθενά αλλού δεν υπάρχουν μαζί τελείως. Υπάρχουν μόνο σε μερικό βαθμό.
Άρα, για να αποδοθεί δικαιοσύνη πρέπει και να υπάρχει Ανάσταση και να υπάρχει δηλαδή η παρουσία του Θεού που εγκιάται την αρμονία και οι άνθρωποι να αναστημένει να έχουν το Θεό ως ζωή δηλαδή τη ζωή ως σχέση, ως αγάπη, ώστε να υπάρχει μια καθολική αρμονία.
Δικαιοσύνη, τελικά για να υπάρξει θα πρέπει να έχει και έκλειψη το κακό που προκύπτει δηλαδή εάν ας το πούμε έτσι κάποιος με σκότωσε ό,τι και να κάνουμε όσο και να τον βάλουμε φυλακή, για να υπάρχει δικαιοσύνη θα πρέπει τελικά να υπάρχει η πλήρης Αποκατάσταση δηλαδή θα πρέπει μόνο με ένα εξαιρετικό γεγονός με την παρουσία του θεού και την ανάσταση τότε μπορούμε να πούμε ότι υπάρχει δικαιοσύνη.
Δηλαδή μόνο μέσα στην χαρά της αναστάσεως και της παρουσίας του θεού μέσα στην ανάσταση και της κοινωνίας όλων εκεί υπάρχει δικαιοσύνη και αυτή η κατάσταση λέγεται δικαιοσύνη.
Η κρίση επίσης μας λέει ότι ο ύστατος αδικητής τελικά είναι ο θάνατος .
Δεν μπορεί να υπάρξει δικαιοσύνη εφόσον υπάρχει ο θάνατος ο οποίος είναι η ύστατη αδικία, η οποία αδικία στο πούμε έτσι δεν οφείλεται σε κάποιον αδικητή, αλλά είναι η ασθένεια της φύσεως.
Άρα λοιπόν για να υπάρξει δικαιοσύνη πρέπει να υπάρχει ανάσταση διότι μόνο τότε θεραπεύεται ο άνθρωπος δηλαδή η Δευτέρα παρουσία ,δεν είναι μία φτηνή ας το πούμε έτσι δίκη, αλλά είναι η τελική θεραπεία .
Στην πραγματικότητα Δεν μπορούμε να αποδώσουμε δικαιοσύνη σε αυτή τη ζωή. Ό,τι και να κάνεις είναι αδύνατο. Εκείνο ίσως που μπορούμε να κάνουμε είναι να ζούμε εμείς δίκαια, αλλά το να αποδώσουμε δικαιοσύνη είναι μάλλον αδύνατο. απλώς υπάρχουν προσεγγίσεις.
Είναι χαρακτηριστικό ότι τελικά το πρόβλημα ότι κάποιος μου έκανε κακό και εγώ ασ πούμε από τη μία πλευρά θέλω την τιμωρία του από την άλλη πλευρά εάν τιμωρηθεί, βέβαια εάν είμαι καλός άνθρωπος θα έχω τύψεις που τον έκλεισα στη φυλακή. Δηλαδή, αυτός που με αδίκησε, ας το πούμε έτσι, μου έριξε ένα βέλος, (εδώ θυμόμαστε το βέλος που είπε ο Βούδας) το οποίο όμως βέλος είναι δεμένο με ένα σκοινί και με ενώνει μαζί του πάντα μέσα στην ανάμνησή μου μέσα στην καθημερινή μου ζωή.
Ότι και να γίνει αυτό το σκοινί που με ενώνει με τον άλλον, που έχει καρφωμένο το βέλος του επάνω μου θα πρέπει κάποτε να κοπεί. ή να αλλάξει τελείως .Καμία ανθρώπινη δικαιοσύνη και με κανένα τρόπο δεν μπορεί να εξαλείψει αυτή τη μνήμη, αυτό το σκηνή του πόνου, έστω και αν εγώ το έχω παροδικά ξεχάσει ή και τέλος πάντων δικαιώθηκα από κάποιο τοπικό δικαστήριο.
Τελικά αυτό που λέει η αποκάλυψη ότι ο θεός θα εξαλείψει κάθε δάκρυ ο δηλαδή θα θεραπεύσει πια και την δική μου μνήμη ώστε να μην υπάρχει η μνήμη του κακού και του πόνου που προξένησε ο άλλος.
ρev. 7:17 ὅτι τὸ ἀρνίον τὸ ἀνὰ μέσον τοῦ θρόνου ποιμανεῖ αὐτοὺς
καὶ ὁδηγήσει αὐτοὺς ἐπὶ ζωῆς πηγὰς ὑδάτων,
καὶ ἐξαλείψει ὁ θεὸς πᾶν δάκρυον ἐκ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτῶν.
Rev. 21:4 καὶ ἐξαλείψει πᾶν δάκρυον ἐκ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτῶν, καὶ ὁ θάνατος οὐκ ἔσται ἔτι οὔτε πένθος οὔτε κραυγὴ οὔτε πόνος οὐκ ἔσται ἔτι, [ὅτι] τὰ πρῶτα ἀπῆλθαν.
Και βέβαια η απόδοση της δικαιοσύνης έχει να κάνει με το θεό διότι εάν δεν υπάρχει θεός τότε δεν μπορεί να υπάρχει δικαιοσύνη διότι δεν μπορεί να υπάρχει ανάσταση διότι δεν μπορεί να υπάρχει το τέλος του κακού . διότι το κακό δεν έχει υπόσταση, είναι ανυπόστατο, είναι σαν μεταφυσικό φάντασμα το οποίο αρπάζει κάποια ύπαρξη για να επιζήσει. και κυρίως δεν υπάρχει το θετικό δηλαδή η αιώνια ζωή, δηλαδή η αιώνια κοινωνία του Θεού μετά τον ανθρώπων και με όλο το σύμπαν. Αυτο είναι δικαιοσύνη.
Για τον Immanuel Kant, η δικαιοσύνη συνδέεται με την «αυτονομία» και τον σεβασμό της ανθρωπότητας ως «σκοπού καθεαυτού».
• Σε έναν άδικο κόσμο, η «καλή θέληση» είναι το μόνο πράγμα που παραμένει καλό χωρίς περιορισμούς, ακόμη και αν δεν φέρει κανένα πρακτικό αποτέλεσμα.
• Ο Καντ υποστηρίζει ότι η ηθική απαιτεί την πίστη στον Θεό και στην αθανασία της ψυχής ως «αιτήματα του πρακτικού λόγου». Χωρίς αυτά, η σύνδεση μεταξύ αρετής και ευτυχίας θα παρέμενε τυχαία.
• Η «λογική ελπίδα» είναι ότι υπάρχει ένας Θεός που έχει σχεδιάσει τον κόσμο έτσι ώστε, τελικά, η δικαιοσύνη να επικρατήσει.
Ζούμε σαν να υπάρχει δικαιοσύνη, προκειμένου να διατηρήσουμε την ηθική μας ακεραιότητα, και ελπίζουμε ότι η πραγματικότητα θα ευθυγραμμιστεί τελικά με αυτόν τον κανόνα.
Η σύγχρονη φιλοσοφία, επηρεασμένη από τα τραύματα του 20ού αιώνα, αμφισβητεί τη δυνατότητα οποιασδήποτε θεοδικίας που προσπαθεί να δικαιολογήσει τον πόνο του άλλου. Ο Εμμανουήλ Λεβινάς υποστηρίζει ότι η προσπάθεια εύρεσης νοήματος στον πόνο των θυμάτων (π.χ. στο Ολοκαύτωμα) είναι η «πηγή κάθε ανηθικότητας».
Ο Λεβινάς προτείνει μια ριζική διάκριση:
1. Ο πόνος του Άλλου: Είναι «άχρηστος» (useless suffering). Δεν έχω κανένα δικαίωμα να τον εξηγήσω ή να τον δικαιολογήσω ως μέρος ενός θείου σχεδίου. Η μόνη ηθική στάση είναι η απόλυτη ευθύνη απέναντι στο «πρόσωπο» του πάσχοντος.
2. Ο δικός μου πόνος για τον Άλλο: Είναι ο μόνος πόνος που μπορεί να έχει νόημα. Είναι η «συμπάθεια» (compassion) που με βγάζει από τον εγωισμό μου και με καθιστά υπεύθυνο για τον πλησίον.
Για τον Λεβινάς, η δικαιοσύνη δεν είναι η τιμωρία του κακού, αλλά η ανταπόκριση στην κραυγή του θύματος. Η ηθική είναι η «πρώτη φιλοσοφία», και ο Θεός γίνεται ορατός όχι μέσω μεταφυσικών αποδείξεων, αλλά μέσω της ευθύνης μου για τον «ορφανό, τη χήρα και τον ξένο».
Paul Ricoeur: Δικαιοσύνη ως Αναγνώριση
Ο Paul Ricoeur υποστηρίζει ότι το τέλος της δικαιοσύνης είναι η ειρήνη και η αναγνώριση.
• Το έγκλημα ή η αδικία «αφανίζουν» το θύμα, καθιστώντας το αόρατο.
• Δικαιοσύνη είναι η διαδικασία όπου το θύμα αναγνωρίζεται ξανά ως πρόσωπο με δικαιώματα και αξία.
• Αυτή η «αναγνώριση» είναι η πραγματική ανταμοιβή του «τίμιου που βασανίζεται»: η επιστροφή του από την περιθωριοποίηση στο κέντρο της κοινότητας.
Στο πλαίσιο αυτό, η παραδοσιακή χριστιανική ρητορική περί της Τελικής Κρίσεως και της Δευτέρας Παρουσίας συχνά παρερμηνεύεται ως ένα σύστημα θείας εκδίκησης ή νομικίστικης ανταπόδοσης, γεγονός που προκαλεί φιλοσοφικές και ηθικές ενστάσεις στον σύγχρονο άνθρωπο. Ωστόσο, μια ανάλυση της πατερικής γραμματείας, ιδιαίτερα της ανατολικής παράδοσης, αποκαλύπτει ότι η έννοια της θείας δικαιοσύνης (δικαιοσύνη Θεού) δεν ταυτίζεται με την ανθρώπινη δικαστική τιμωρία, αλλά με τη θεραπευτική ενέργεια που αποσκοπεί στην αποκατάσταση της οντολογικής ακεραιότητας του ανθρώπου.
1. Retributive vs. Restorative Justice
Η έννοια της δικαιοσύνης στη δυτική θεολογική παράδοση επηρεάστηκε βαθύτατα από το ρωμαϊκό δίκαιο και τη σχολαστική θεολογία, οδηγώντας σε μια δικανική αντίληψη της σωτηρίας (forensic justification). Σε αυτό το πλαίσιο, η αμαρτία θεωρείται προσβολή της θείας αξιοπρέπειας που απαιτεί ικανοποίηση μέσω της τιμωρίας. Αντίθετα, η ορθόδοξη πατερική παράδοση αντιλαμβάνεται τη δικαιοσύνη όχι ως τιμωρητική παρέμβαση, αλλά ως την “tsedaka” της Βίβλου—τη θεία ενέργεια που σώζει και θεραπεύει.
| Χαρακτηριστικό | Ανταποδοτική (Retributive) | Αποκαταστατική (Restorative) |
| Κεντρικός Στόχος | Επιβολή αναλογικής τιμωρίας | Θεραπεία σχέσεων |
| εστιαζει | δραστη-κρατος, αγνοεί θύμα | θεραπεια θύματος δράστη |
| Φύση του Θεού | Οργισμένος Κριτής / Τιμωρός. | Ιατρός / Φιλάνθρωπος Πατέρας. |
| Αντίληψη Αμαρτίας | Νομική παράβαση / Χρέος | ασθένεια / Οντολογικό τραύμα |
| Λειτουργία Πόνου | Τιμωρία για το παρελθόν. | Παιδαγωγική και θεραπευτική διαδικασία |
| Φύση του Κακού | Οντολογική πραγματικότητα. | Παρασιτικό φαινόμενο που θα εκλείψει. |
Δηλαδή ο θεός όταν λέει εσείς οι καλοί ας το πούμε έτσι πηγαίνετε στον παράδεισο πήγαινε στην βασιλεία μου τότε δεν είναι ότι γίνεται κάποιο δικαστήριο και κάποιος αθωώνεται, ενώ άλλος καταδικάζεται, αλλά δηλαδή η συμμετοχή στο θεό, είναι η δικαιοσύνη.
Από την άλλη πλευρά όταν λέει στους άλλους πηγαίνετε στο πυρ το εξώτερον τους λέει ότι πηγαίνετε στην παρουσία μου που είναι σαν πυρ , και δεν κάνει λάθος γιατί οι κακοί , μη μετανοούντες τον κατηγορούν , (ποτε σε ειδαμε.κτλ) και δεν τον θέλουν.
Δηλαδή άλλο το Πυρ το αιωνίον κι άλλο η τιμωρία αιωνιος . Το πυρ το αιώνιο είναι η παρουσία του θεού η οποία έτσι κι αλλιώς υπάρχει πάντα ως φωτιά, το ακτιστο θείο φως.
Η τελική κρίση μας λέει ότι τελικά , ό,τι κάνουμε έχει άπειρη συνέπεια διότι αναφέρεται στο θεό. Δηλαδή και ο άνθρωπος έχει άπειρη αξία διότι ότι κάνουμε στον άνθρωπο αναφέρεται στο θεό είτε είναι θετικό είτε αν είναι αρνητικό. Mat 25:40 “ἐφ’ ὅσον ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἀδελφῶν μου τῶν ἐλαχίστων, ἐμοὶ ἐποιήσατε”. Μόνο ότι έχει συγχωρέσει ο Θεός, dηλαδή όταν έχουμε εξομολογηθεί, τότε έχεις βήσει από τη μνήμη του Θεού. Αλλιώς είναι πάντα στη μνήμη του Θεού ότι το κάνατε σε εμένα. Δεν είναι η κατηγορία, αλλά είναι οι άπειρες συνέπειες στον χρόνο και στον χώρο των πράξεών μας ατομικά και συλλογικά. Παρα κάποιο τρόπο δηλαδή η αξία του ανθρώπου και η αξία των πράξεων του καθενός είναι ανυπολόγιστη διότι αναφέρεται στο Θεό και σε ολόκληρο το σύμπαν. John 10:34 Ἀπεκρίθη αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς, Οὐκ ἔστιν γεγραμμένον ἐν τῷ νόμῳ ὑμῶν, Ἐγὼ εἶπα, θεοί ἐστε;
Επίσης ότι κάνουμε τελικά μένει, μπορεί οι άνθρωποι να κοροϊδεύουν μπορεί να έχουν ξεχάσει μπορεί κατά κάποιο τρόπο να εξαλειφθη απο την μνήμη των ανθρώπων , Αλλά όμως τελικά τίποτα δεν ξεχνιέται.
Η δικαιοσύνη είναι τελικά όπως βλέπουμε εδώ στο ευαγγέλιο η ανάσταση δηλαδή η αποκατάσταση των πάντων δηλαδή του ανθρώπου και της κτiσης και η θεραπεία ας το πούμε έτσι ως παράδεισος.
Ένα δικαστήριο για να είναι σωστό δεν εξετάζει μόνο ατομικά , όπως βλέπουμε η κρίση θα είναι το τέλειο δικαστήριο, με την έννοια ότι θα γίνει, η δίκη ενώπιον όλων , δημόσια, αλλά όλων αναστημένων κακών και κακών. Δεν χρειάζονται μάρτυρες και δικηγόροι, διότι δεν πάμε στο γιατρό με το δικηγόρο μας, Άλλωστε η διαδικασία είναι τόσο καθαρή που είναι αναμφισβήτητη και κανείς δεν μπορεί να την προσβάλλει.
Και για να υπάρχει απόλυτη δικαιοσύνη, επειδή εδώ σε αυτή τη ζωή , κοιτάμε τα πράγματα πίσω από ένα πέπλο άγνοιας, (John Rawls) το οποίο είναι μια αναγκαστική συνθήκη για την πρακτική δικαιοσύνη στην κοινωνία, αλλά στην τελική κρίση, θα φαίνεται η πραγματική, η τέλεια θα λέγαμε κατάσταση του ανθρώπου , του καθενός ανθρώπου, και τελικά ο. τέλειος κριτής που είναι ο απόλυτος δικαστής θα είναι και ο απόλυτος γιατρός
Βλέπουμε ότι η κρίση δεν έχει, ας το πούμε έτσι , χαρακτήρα να βαλει φυλακή , αλλά ειναι χαρά και αποκατάσταση . Βλέπουμε βέβαια την αμετανοησία των κακών ανθρώπων οι οποίοι πηγαίνουν σε αυτό που λέγεται κόλαση.
Το σημερινό Ευαγγέλιο έχει εκπλήξεις, διότι τελικά οι καλοί άνθρωποι δεν ξέρουν ότι ας το πούμε έτσι έχουν αθωωθεί και έχουν επιβραβευθεί. Δεν το ξέρουν, αυτό είναι εκπληκτικό
Ναι αλλά τότε τι ξέρουν γιατί δεν το ξέρουν και γιατί ας το πούμε έτσι δεν το απαιτούν και μάλιστα από τιμιότητα αρνούνται την αμοιβή; Δεν είναι ταπεινοφροσύνη. Είναι η αληθής κατάσταση της ανιδιοτελούς αγάπης. Διότι η ανιδιοτελής αγάπη δεν περιμένει αμοιβή
Η αγάπη είναι μια κατάσταση ζωής και ο θεός δεν την δίνει σαν αμοιβή αλλά ακριβώς διότι έφτασαν σε ένα σημείο όπου μπορούν πλέον να ζήσουν μόνο με το θεό και μαζί με το θεό και μαζί με τους άλλους
Ο κακοί δεν αναγνωρίζουν και δεν καταλαβαίνουν την απειρία αξία των πράξεων τους και το χειρότερο δεν μετανοούν. Δεν παραδέχονται, δε λένε συγνώμη αλλά ρίχνουν το κακό επάνω στο θεό δηλαδή στον κριτή.
Και δεν χαίρονται καθόλου που κάποιοι θα ζήσουν με καλοσύνη Και με χαρά. Αυτό είναι και η κόλαση τους και η τιμωρία τους
Μάλλον δε αυτό, είναι η αρρώστια τους δηλαδή η εμμονή στην κακιά. Είναι άρρωστοι και με αυτό τον τρόπο δεν μπορούν να συζητήσουν με το θεό και με τους άλλους
Είναι χαρακτηριστικό επίσης ότι οι καλοί δε λένε στο θεό , κοίτα να δεις αυτός απέναντι μου έχει κάνει εκείνο και ο άλλος μου έχει κάνει το άλλο .
γιατί δεν το λένε ; Ίσως από την πολλή χαρά ίσως γιατί με το να αναστηθούν έχουν εξαλειφθεί οι κακές μνήμες. Δηλαδή έχουν θεραπευτεί.
Διότι μεταξύ των καλών μη μου πείτε ότι δεν υπήρχαν και κάποιοι οι οποίοι αδίκησαν προφανώς υπήρχαν, Δεν ήταν κανείς τέλειος, αλλά λόγω της μετανοίας και λόγω της αγάπης που έδειξαν αυτά τα ίχνη του κακού που έμειναν μέσα τους εξαφανίστηκαν .
Και λόγω της αναστάσεως οι κακές μνήμες και οι πληγές που προκάλεσαν έχουν θεραπευτή γι’ αυτό και οι καλοί είναι ικανοποιημένοι που ζούνε το θεό και με τους άλλους και δεν διαμαρτύρονται και δεν απαιτούν τιμωρία κανενός
Άλλωστε στην πράξη δεν έχουν και πολλά να επανορθώσουν αφού μετά την ανάσταση δεν έχει νόημα το σπίτι η περιουσία τα λεφτά και όλα αυτά τα πράγματα ώστε κάποιος να του τα επιστρέψει είμαι πχ.. τόκους και τέτοια.
Κάτι που παρατήρησα το οποίο είναι επαναστατικό, είναι ότι λέει η κόλασης είναι αιωνία, δε λέει ότι θα κολάζονται αιώνια.
Άλλο η κόλαση κι άλλο αυτοί που θα ειναι μέσα στην κόλαση, δηλ κολάζονται.
Και αναγκαστικά, φυσιολογικά , επειδή η κόλαση είναι αιώνια, διότι το πύρ της κολάσεως είναι το άκτιστο φως του θεού ,δηλ. αιώνιο για πάντα. Αλλά το πόσο θα τιμωρούνται, θα κολάζονται , δηλ ευρισκόμενοι μέσα στο άκτιστο θείο φως το οποίο θα είναι η μόνη πραγματικότητα, το οποίο θα λάμπει παντού, αλλά θα το απαρνούνται, θα το μισούν και φυσικά θα το βιώνουν ως κόλαση και ως τιμωρία, δεν το λέει και δεν το ξέρουμε
Ένα άλλο χαρακτηριστικό που λέει μάλλον που δεν λέει είναι ότι δεν έχει την έννοια τιμωρίας. Δε λέει δηλαδή , ότι θα πάνε στην κόλαση να τιμωρηθούν και ότι θα τιμωρούνται οι θα έχουν ανταπόδοση τελοσπάντων κακή και τιμωρητική για πάντα.
Κάτι σημαντικό, από την Δευτέρα παρουσία του Χριστού και μετά, ο χρόνος δε μετράει πια δεν υπάρχει όπως τον ξέρουμε δηλαδή ένας χρόνος οποίος καθορίζεται από την φθορά και τον θάνατο. συνεπώς δεν μπορούμε να μιλήσουμε και για το πόσο θα είναι κανείς στην κόλαση, για το πόσο καιρό θα μείνει εκεί αυτό δεν μπορούμε να το ξέρουμε .
Ο οποίος είναι όμως στο παράδεισο δεν θα θέλει ποτέ να φύγει από εκεί, δεν θα αλλάξει γνώμη όπως άλλαξε ο Αδάμ. διότι ζώντας εκεί η αληθινή του ζωή θα είναι ο Χριστός δηλαδή η ύπαρξή του Ως συνύπαρξη έχοντας στο κέντρο της ύπαρξης του τον Χριστό. Rev. 21:22 Καὶ ναὸν οὐκ εἶδον ἐν αὐτῇ, ὁ γὰρ κύριος ὁ θεὸς ὁ παντοκράτωρ ναὸς αὐτῆς ἐστιν καὶ τὸ ἀρνίον.
Οι κατηγορούμενοι δεν αρνούνται την ενοχή τους, αρνούνται απλώς ότι δεν το έκαναν στο Χριστό αλλά το κάνανε σε άλλους, και δεν λένε κουβέντα μετανοίας. στην πραγματικότητα κατηγορούν τον Χριστό ως άδικο δικαστή. Διότι επιμένουν ότι εφόσον δεν το έκαναν σε εκείνον, δεν μετανούν έστω που δεν βοήθησαν τους άλλους, αλλά ακόμα τον θεωρούν άδικο κριτή όπως άλλωστε ο Αδάμ στον Παράδεισο δεν μετενοήσε και αντίθετα κατηγόρησε τον Θεό και τη γυναίκα του. .
Η έννοια της Κρίσεως στην Ορθοδοξία δεν ταυτίζεται με μια δικαστική απόφαση που επιβάλλεται εξωτερικά, αλλά με την οντολογική “κρίση” που προκύπτει από την επαφή του ανθρώπου με το άκτιστο φως του Θεού. Η ετυμολογία της λέξης “κρίση” υποδηλώνει μια διαδικασία διερεύνησης, διαχωρισμού και αποφασιστικής στροφής, παρόμοια με την κρίση μιας ασθένειας όπου κρίνεται η επιβίωση του οργανισμού.
Η κύρια πατερική ερμηνεία (ιδιαίτερα του Αγίου Ισαάκ του Σύρου), είναι οτι ο παράδεισος και η κόλαση δεν είναι δύο διαφορετικοί τόποι, αλλά δύο διαφορετικές εμπειρίες της ίδιας θείας αγάπης. Ο Θεός είναι “πυρ καταναλίσκον” (Εβρ. 12:29), και η ενέργειά Του εκχέεται αδιακρίτως σε όλη την κτίση.
• Το φως και η αγάπη του Θεού είναι η μόνη πραγματικότητα στην εσχατολογική κατάσταση.
• Η εμπειρία αυτού του φωτός εξαρτάται από την πνευματική “υγεία” του δέκτη. Όπως ο ήλιος φωτίζει και θερμαίνει το υγιές μάτι αλλά προκαλεί πόνο στο ασθενές, έτσι και η θεία αγάπη βιώνεται ως μακαριότητα από όσους την ποθούν και ως οδύνη από όσους την μισούν.
• Η “Μάστιγα της Αγάπης”: Κατά τον Άγιο Ισαάκ τον Σύρο, η κόλαση είναι η οδύνη της συνειδητοποίησης ότι κάποιος αμάρτησε ενάντια σε μια απόλυτη και αμετάκλητη αγάπη. Οι κολαζόμενοι “μαστιγώνονται από τη μάστιγα της αγάπης”, και αυτός ο πόνος είναι η μόνη “τιμωρία”.
Αυτή η προσέγγιση αίρει το εκδικητικό πνεύμα από το πρόσωπο του Θεού και μεταθέτει την ευθύνη στην ανθρώπινη ελευθερία. Ο Θεός δεν “ρίχνει” κανέναν στην κόλαση· η κόλαση είναι η άρνηση του ανθρώπου να δεχθεί την αγάπη ως ζωή. επί του θανάτου και του νοήματος επί του παραλόγου.
Στον Άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή η “ἀποκατάστασις” δεν είναι ένας αυτόματος μηχανισμός που καταργεί την ελευθερία, ούτε ένα ωριγενιστικό “happy end” όπου όλοι καταλήγουν στην ίδια μακαριότητα. Είναι, πρώτα απ’ όλα, η αποκατάσταση της φύσεως και της τάξεως της κτίσεως στο τέλος της: η ανακεφαλαίωση των πάντων εν Χριστώ, η άρση των διαιρέσεων και η φανέρωση του αληθινού σκοπού για τον οποίο πλαστήκαμε. Ο Μάξιμος κρατά σταθερά τη διάκριση ανάμεσα στο “φυσικό θέλημα” (την κίνηση της φύσης προς το αγαθό και τον Θεό) και στο “γνωμικό θέλημα” (τον προσωπικό τρόπο επιλογής που μπορεί να παραμορφωθεί από πάθη, πλάνη και ιδιοτέλεια). Γι’ αυτό η τελική κρίση δεν χρειάζεται να νοηθεί ως θεϊκή εκδίκηση ή ως “εξίσωση πόνου”, αλλά ως η τελική φανέρωση της αλήθειας: το ίδιο φως του Θεού, που αποκαθιστά τα πάντα στην ορθή τους τάξη, γίνεται χαρά και ζωή για όποιον έχει στραφεί προς αυτό, και οδύνη για όποιον έχει γίνει ασύμβατος με την αγάπη. Έτσι η δικαιοσύνη δεν σημαίνει “ανταπόδοση για να ισορροπήσει”, αλλά την αμετάκλητη σοβαρότητα της ελευθερίας και την τελική αποκατάσταση του πραγματικού μέσα στο Χριστό.
Η αποκατάσταση της φύσης είναι καθολική και δωρεάν για όλους (δικαίους και αδίκους) λόγω της Ανάστασης του Χριστού. Ωστόσο, η αποκατάσταση της προαιρέσεως (της θέλησης) εξαρτάται από την ελεύθερη επιλογή του ανθρώπου. Η δικαιοσύνη του Θεού στην εσχατολογία εκδηλώνεται ως η ευθυγράμμιση του τρόπου (της ζωής μας) με τον λόγο (τον σκοπό της δημιουργίας μας).
Αεί ευ είναι: Για εκείνους που η θέλησή τους ευθυγραμμίζεται με τη φύση τους, η θεία παρουσία είναι «αιώνιο ευ ζην» .
Αεί φευ είναι: Για εκείνους που επέλεξαν να ζουν παρά φύσιν, η ίδια θεία παρουσία βιώνεται ως «αιώνιο φευ ζην» . Η «τιμωρία» εδώ δεν είναι εξωτερική, αλλά η οντολογική δυσαρμονία ενός ανθρώπου που κατέχει την ύπαρξη αλλά αρνείται την πηγή της.
Ο Μάξιμος τηρεί μια. έντιμη σιωπή σχετικά με το αν στο τέλος όλοι θα επιλέξουν το αγαθό, αναγνωρίζοντας ότι η αγάπη του Θεού είναι άπειρη, αλλά και η ελευθερία του προσώπου σεβαστή.
Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος υποστηρίζει ότι η δικαιοσύνη και το έλεος είναι ασύμβατα στην ίδια ψυχή, όπως «το άχυρο και η φωτιά». Ορίζει τη δικαιοσύνη ως την «απόδοση του ίσου» (retribution), ενώ το έλεος ως μια λύπη που κινείται από τη χάρη και δεν ανταποδίδει το κακό.
• Η Θεϊκή «Αδικία»: Ο Ισαάκ προτρέπει: «Μην αποκαλείς τον Θεό δίκαιο, γιατί η δικαιοσύνη Του δεν φαίνεται στα δικά σου πράγματα». Αν ο Θεός ήταν δίκαιος με ανθρώπινους όρους, η ανθρωπότητα θα είχε χαθεί. Αντίθετα, ο Θεός είναι «αγαθός και χρηστός» ακόμη και προς τους πονηρούς.
• Η ανθρώπινη κακία μπροστά στο έλεος του Θεού είναι σαν μια «χούφτα άμμου» που πέφτει στον απέραντο ωκεανό.
• Για τον Ισαάκ, οι συνέπειες των κακών πράξεων δεν είναι τιμωρία από τον Θεό, αλλά αποτέλεσμα του εκούσιου αποχωρισμού του ανθρώπου από τη Θεία Ζωή.
η δικαιοσύνη του Θεού δεν είναι η εκδίκηση, αλλά η ακραία αγάπη που επιδιώκει την αποκατάσταση του πλάσματος, ανεξάρτητα από το αν αυτό «αξίζει» την ανταμοιβή.
Ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης και οι «ελαφρότεροι»:
Στη «Μεγάλη Κατηχητική» του, Γρηγόριος , βλέπει τον εσχατολογικό πόνο όχι ως εκδίκηση, αλλά ως “ιατρική” διαδικασία καθαρισμού.
Ο Γρηγόριος εισάγει μια οντολογική αισιοδοξία, υποστηρίζοντας ότι η κακία δεν έχει δική της υπόσταση και επομένως είναι πεπερασμένη. κάνει μια πολύ τολμηρή διάκριση. Λέει ότι η παρουσίαση της Κρίσεως ως απειλής και τιμωρίας γίνεται για τους «πιο ελαφρούς» (frivolous) (τους πνευματικά ανώριμους), ώστε μέσω του φόβου να αποκτήσουν τη φρόνηση να αποφύγουν την κακία. Η βαθύτερη κατανόηση βλέπει την Κρίση ως την πράξη με την οποία ο Δημιουργός οδηγεί το πλάσμα Του πίσω στη χάρη, χρησιμοποιώντας τον πόνο ως μέσο αφαίρεσης των “δερμάτινων χιτώνων” και των ξένων προς τη φύση στοιχείων. Για εκείνους όμως που έχουν «περισσότερη σύνεση», η Κρίση πιστεύεται ότι είναι θεραπεία και ιατρεία που οδηγεί το πλάσμα πίσω στην αρχέγονη χάρη, και προειδοποιεί τον αναγνώστη ότι αν μείνει μόνο στο επίπεδο του φόβου, έχει μια «ρηχή» ή «ανώριμη» κατανόηση του Θεού.
==-=-==-=
Αλλα γιατι διαβαζουμε τοσα πολλα για ανταπόδωση, τιμωρια?
Η προσπάθεια να παρουσιαστεί η Ορθόδοξη εσχατολογία μόνο ως «θεραπευτική» συχνά παρακάμπτει ένα τεράστιο σώμα πατερικών κειμένων, και κυρίως της υμνολογίας. που μιλούν ρητά για δικαιοσύνη, ανταπόδοση και την ηθική αναγκαιότητα της τιμωρίας. Η θεωρία η οποία παρουσιάζει την κόλαση μόνο ως υποκειμενική εμπειρία της θείας αγάπης, έχει δεχθεί έντονη κριτική από σύγχρονους μελετητές. Οι επικριτές της επισημαίνουν ότι:
1. Στερείται ισχυρής ιστορικής τεκμηρίωσης στην πλειονότητα των Πατέρων.
2. Αγνοεί τη βιβλική και πατερική γλώσσα που παρουσιάζει τον Θεό ως ενεργό Κριτή που εκδίδει μια πραγματική δικαστική απόφαση και όχι ως παθητικό παρατηρητή.
Το «τίμιο» συμπέρασμα είναι ότι στην Ορθόδοξη παράδοση συνυπάρχουν δύο ρεύματα σε ένταση: το «θεραπευτικό-οντολογικό» (Γρηγόριος Νύσσης, Ισαάκ Σύρος, Μαξιμος) και το «δικανικό-ανταποδοτικό» (Χρυσόστομος, Εφραίμ, Σωφρόνιος). Το δεύτερο είναι αυτό που κυριαρχεί αριθμητικά στα κείμενα και στη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας, ακριβώς επειδή απαντά στο πανανθρώπινο αίτημα για δικαιοσύνη απέναντι στην ατιμώρητη κακία. Τα λειτουργικά κείμενα και οι καθημερινές προσευχές δεν είναι η υψηλή θεολογία της Εκκλησίας, το βάθος της θεολογίας της Εκκλησίας. Απευθύνονται στο μέσο άνθρωπο ή και στον αργάριο χριστιανό και προσπαθούν με κάθε τρόπο να επιβάλλουν μια ηθική και να τον οδηγήσουν σε μετάνοια. Είναι μια παιδαγωγική γλώσσα που θα απευθύνεται, ας το πούμε έτσι, σε μαθητές του Δημοτικού. Η βαθιά θεολογία της Εκκλησίας είναι η γλώσσα που είναι στο Πανεπιστήμιο. Η χρήση του φόβου (παιδαγωγικός φόβος) λειτουργεί ως ένα προκαταρκτικό στάδιο για όσους δεν μπορούν ακόμη να κινηθούν από αγάπη. Η βιβλική γλώσσα περί οργής και εκδίκησης είναι μια συγκατάβαση του Θεού στην περιορισμένη ανθρώπινη αντίληψη, ώστε να αποτραπεί το κακό μέσω του φόβου, ενώ ο πραγματικός στόχος είναι πάντα η θεραπεία.
Ο Θεός «δανείζεται» ανθρώπινες λέξεις (οργή, εκδίκηση, δικαστήριο) επειδή εμείς δεν μπορούμε να καταλάβουμε αλλιώς το μέγεθος της οντολογικής καταστροφής που φέρνει η αμαρτία. Όπως ένας πατέρας απειλεί ένα παιδί ότι «θα το φάει το μπαμπούλας» αν βγει στο δρόμο, ο στόχος δεν είναι η εξαπάτηση, αλλά η προστασία του παιδιού από έναν πραγματικό κίνδυνο (το αυτοκίνητο) που το παιδί δεν μπορεί ακόμα να συλλάβει. Ο πραγματικός κίνδυνος («εσωτερική αλήθεια») είναι ο πνευματικός θάνατος· η «εξωτερική γλώσσα» είναι η τιμωρία.
Αν κάποιοι Πατέρες μιλάνε πολύ συχνά με γλώσσα δικαστηρίου και ανταπόδοσης, αυτό δεν σημαίνει ότι η ουσία της ορθόδοξης εσχατολογίας είναι (retributive justice) τύπου “ο Θεός εκδικείται”. Η πατερική γλώσσα είναι συχνά ποιμαντική, ρητορική, βιβλική, και απευθύνεται σε ανθρώπους που καταλάβαιναν τη δικαιοσύνη κυρίως ως “ισορροπία” μέσω ποινής συγκεκριμένης εποχής.
Για να είμαστε απόλυτα ειλικρινείς με την παράδοση της Εκκλησίας, πρέπει να εξετάσουμε την άλλη πλευρά, με κύριο εκπρόσωπο τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, ο οποίος είναι ο πλέον επίμονος εκφραστής της ανταποδοτικής δικαιοσύνης:
• Η αναγκαιότητα της τιμωρίας: Ο Χρυσόστομος απορρίπτει την ιδέα ότι ένας «φιλάνθρωπος» Θεός δεν τιμωρεί. Ρωτά χαρακτηριστικά: «Αν κολάσει τους ασεβείς, δεν θα είναι φιλάνθρωπος;». Υποστηρίζει ότι αν οι κακοί δεν τιμωρηθούν, τότε ο Θεός θα ήταν άδικος, καθώς θα άφηνε τους ενάρετους «αστεφάνωτους» και θα εξίσωνε τον Απόστολο Παύλο με τον Νέρωνα ή τον διάβολο.
• Το επιχείρημα της Θεοδικίας: Επειδή σε αυτόν τον κόσμο ο άδικος πλούσιος συχνά θριαμβεύει και ο δίκαιος υποφέρει, η Τελική Κρίση λειτουργεί ως ηθική αναγκαιότητα για να αποκατασταθεί η ισορροπία που δεν υπήρξε στη γη. Χωρίς αυτή την ανταπόδοση, ο κόσμος θα φαινόταν να κυβερνάται από την τύχη και όχι από έναν δίκαιο Κριτή.
• Άγιος Εφραίμ ο Σύρος: Τα κείμενά του βρίθουν από συγκλονιστικές και τρομακτικές περιγραφές της Κρίσεως, όπου «φοβερά βιβλία» ανοίγουν και οι αμαρτωλοί οδηγούνται σε αιώνια τιμωρία για τα έργα τους, χωρίς δυνατότητα μετάνοιας πλέον.
• Άγιος Σωφρόνιος Ιεροσολύμων: Στις συνοδικές του επιστολές επιβεβαιώνει ότι ο Χριστός έρχεται να «ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τις πράξεις του».
Αυτά είναι σωστά. Όμως από αυτά δεν ακολουθεί ότι η μόνη λύση είναι “αιώνιος βασανισμός ως πληρωμή”.
Το λάθος βήμα είναι αυτό:
• Δικαιοσύνη = ισοστάθμιση με πόνο.
• Άρα η τελική δικαιοσύνη = αιώνια τιμωρία/βασανισμός του θύτη.
Αυτό το βήμα δεν είναι λογικά αναγκαίο.
Η χριστιανική θεοδικία δεν ζητά “ισορροπία πόνου”. Ζητά αποκατάσταση του αληθινού, και δικαίωση του αδικημένου, και αποκάλυψη/κρίση του αδίκου.
Δηλαδή: ο κόσμος δεν “διορθώνεται” αν απλώς μεταφέρεις πόνο από τον έναν στον άλλον σε άπειρο χρόνο. Ο κόσμος “διορθώνεται” μόνο αν συμβούν τρία πράγματα:
Α) Αποκαλυφθεί η αλήθεια (να μην περάσει ο αδικητής ως “επιτυχημένος”).
Β) Δικαιωθεί ο αδικημένος (όχι με εκδίκηση, αλλά με αποκατάσταση, με ανάσταση, με κοινωνία).
Γ) Ο θύτης αντιμετωπίσει την πραγματικότητα του εαυτού του (όχι “πληρώνω για να ισορροπήσει”, αλλά “βλέπω ποιος έγινα και τι έκανα”).
Αυτό τρίτο είναι η κόλαση με τον πιο ρεαλιστικό τρόπο: όχι “ο Θεός σε βασανίζει για να ισορροπήσει”, αλλά η ύπαρξή σου εκτίθεται στο Αληθινό χωρίς πια δυνατότητα αυτο-εξαπάτησης. Αυτό μπορεί να είναι φοβερό, και μπορεί να είναι μακρό—αλλά δεν είναι ηθική εκδίκηση.
Ο πεπερασμένος βίος όσο τεράστιο κι αν είναι το κακό, δεν παράγει αυτόματα “άπειρη ποινή” με την έννοια της αναλογικότητας. Το να τιμωρείς άπειρα για πεπερασμένα έργα είναι ακριβώς το σημείο όπου η ηθική συνείδηση φωνάζει “άδικο”.
η τελική κρίση δεν είναι μηχανή ποινής· είναι η τελική αλήθεια των προσώπων, και η ανάσταση είναι η τελική δικαίωση των θυμάτων.
• Η δικαίωση δεν είναι “ο άλλος να βασανίζεται όσο εγώ πόνεσα”.
• Η δικαίωση είναι “εγώ να ζω, να αποκαθίσταται, να μη νικήσει ο θάνατος, να μη μείνει το τραύμα ως τελευταίος λόγος”.
Αλλά η χριστιανική λύση στη θεοδικία δεν είναι η κόλαση. Είναι η ανάσταση. Η κόλαση δεν είναι το “αντίβαρο” που κάνει το σύστημα δίκαιο. Το αντίβαρο είναι ότι ο Θεός μπορεί να δώσει πίσω ζωή, να θεραπεύσει, να αποκαταστήσει. Αυτό είναι η μόνη πραγματική απάντηση στο “ο καλός βασανίστηκε”.
η “πνευματική δικαιοσύνη” ως εκδικητική ανταπόδοση είναι κακή θεολογία και κακή φιλοσοφία. Η Ορθοδοξία έχει πολύ βαθύτερο πράγμα να πει: όχι “θα πληρώσεις”, αλλά “θα φανερωθείς” — και ή θα γίνει αυτό ως χαρά κοινωνίας ή ως οδύνη αυτοαντίφασης.
Το ερώτημα είναι: δεσμεύεται η πίστη της Εκκλησίας σε αυτή την ανάγνωση ως τελική μεταφυσική; οχι!Αν κάποιος Πατέρας (ή κι ένα μεγάλο ρεύμα) εννοεί κυριολεκτικά ότι “ο Θεός βασανίζει αιώνια για να ισορροπήσει”: αυτό είναι θεολογικά επικίνδυνο και ηθικά απαράδεκτο. Η Εκκλησία όμως δεν είναι ένας Πατέρας ούτε μία ρητορική γραμμή. Είναι σύνολο φωνών, και το κέντρο της είναι ο Εσταυρωμένος, όχι ο κοσμικός δικαστής.
Ο Θεός είναι δίκαιος όχι επειδή μοιράζει άπειρο πόνο, αλλά επειδή (α) ανασταίνει και δικαιώνει τα θύματα, (β) αποκαλύπτει την αλήθεια και δεν αφήνει το κακό να γίνει ‘νόμιμη εκδοχή ζωής’, και (γ) σέβεται τρομακτικά την ελευθερία, ακόμα κι όταν αυτή παγώνει ως άρνηση.
Δικαιοσύνη δεν είναι πρωτίστως τιμωρία ούτε ανταμοιβή. Είναι η τελική φανέρωση και αποκατάσταση της αλήθειας της σχέσης. Δηλαδή:
• Ο αδικημένος χρειάζεται δικαίωση, Δικαίωση σημαίνει: να μη χαθεί το νόημα του πόνου του μέσα στη σιωπή, να μη μείνει το ψέμα ως τελευταίος λόγος, να αποκαλυφθεί η αλήθεια, να του επιστραφεί η ύπαρξη ως κοινωνία και ζωή.
• Ο άδικος χρειάζεται κρίση, όχι για να ικανοποιηθεί το θυμικό μας (“επιτέλους να πάθει!”), αλλά γιατί αλλιώς η αδικία μένει αιώνια “αλήθεια του κόσμου”. Κρίση εδώ σημαίνει: να σταθεί μπροστά στην αλήθεια του, χωρίς αυτο-απάτη. Αυτό ήδη είναι φωτιά.
Η τελική κρίση δεν είναι ένα δικαστήριο που αποφασίζει αυθαίρετα ποινές. Είναι η συνάντηση με το Φως. Το ίδιο Φως που για τον ένα είναι παράδεισος (γιατί είναι ανοιχτός στην αγάπη), για τον άλλο γίνεται κόλαση (γιατί η αγάπη βιώνεται ως απειλή όταν είσαι κλειστός). Αυτό δεν είναι “ποινή απ’ έξω”. Είναι κατάσταση που γεννιέται από το τι είσαι.
• Η τελική δικαιοσύνη, αν υπάρχει Θεός που είναι αγάπη, δεν μπορεί να είναι απλή ανταπόδοση. Πρέπει να είναι αποκατάσταση της ύπαρξης: να σωθεί ο αδικημένος από το “έζησα και κανείς δεν είδε”, και να σωθεί ο άδικος από το “έζησα μέσα στο ψέμα μου” — αν δεχθεί.
Αν ζητάμε “τιμωρία” του άλλου, πολλές φορές ζητάμε να κλείσει η πληγή μας με αίμα. Δεν κλείνει. Κλείνει μόνο όταν η αλήθεια αναγνωριστεί και όταν η ύπαρξη του αδικημένου σταθεί μέσα σε μια κοινωνία που δεν τον πετάει στη λήθη, Δηλαδή κλείνει μόνο τελικά με μια πράξη του Θεού που θεραπεύει. δεν κλείνει με οποιοδήποτε ανθρώπινο τρόπο. .
=–=-=-=-=-=-=-=-=-==.
Διάλογος με την Κινεζική Φιλοσοφία: Λόγος (Tao) και Αρμονία (He)
• Η Κρίση ως Δυσαρμονία: Στην κινεζική σκέψη, η κακία είναι μια παρεκτροπή από το Tao, μια κατάσταση δυσαρμονίας. Η Κρίση, λοιπόν, δεν είναι η εκδίκηση ενός προσωπικού Θεού, αλλά η αναπόφευκτη “τριβή” που προκαλείται όταν μια ύπαρξη προσπαθεί να κινηθεί ενάντια στη ροή του Αιώνιου Tao.
• Zhengming (Ορθή Ονοματοδοσία): Η κομφουκιανή αρχή της “διόρθωσης των ονομάτων” προσφέρει μια εκπληκτική αναλογία για την Τελική Κρίση. Αν ο ηγεμόνας δεν ενεργεί ως ηγεμόνας και ο πατέρας ως πατέρας, η κοινωνία καταρρέει. Η Κρίση είναι η στιγμή της απόλυτης “Zhengming”, όπου τα “ονόματα” (η εσωτερική πραγματικότητα των καρδιών) ευθυγραμμίζονται με την “αλήθεια” (το φως του Θεού).
Αντιστοιχία Κινεζικών και Ορθοδόξων Εσχατολογικών Εννοιών
Κινεζικός Όρος Φιλοσοφικό Περιεχόμενο Ορθόδοξη Θεολογική Αντιστοιχία
Tao (道) Η υπέρτατη Αρχή, ο Δρόμος της Φύσης. Ο Λόγος του Θεού, ο Χριστός.
He (和) Η Αρμονία που προκύπτει από την ισορροπία. Η Ειρήνη του Θεού / Η σωστή σχέση με την Κτίση.
Datong (大同) Η Μεγάλη Ενότητα / Παγκόσμια Αρμονία. Η Βασιλεία του Θεού / Αποκατάσταση των Πάντων.
Tianming (天命) Η Εντολή του Ουρανού / Ηθική Ευθύνη. Η Θεία Πρόνοια / Η κλήση του ανθρώπου.
Zhengming (正名) Η Διόρθωση των Ονομάτων. Η Τελική Κρίση ως Αποκάλυψη της Αλήθειας.
羞/面子 (ντροπή/πρόσωπο) ως υπαρξιακή έκθεση στο φως,
報應 (ανταπόδοση): όχι μηχανισμός-κάρμα, αλλά προσωπική κρίση που έχει στόχο την ίαση και την αλήθεια.