# 主日講道（證道）——《瑪竇福音》4:18–23：「漁人的漁夫」
我們講這段福音時，往往過分強調門徒「捨下」（ἀφέντες）了漁網來跟隨基督。可是我們忘了：在「捨下」之前，先有「看見」（εἶδεν）。我們人人都在宣講「捨棄」——那屬於人的決斷與放下。然而福音並不是從人的舉動開始的；它始於天主的注視。「耶穌……行走時，看見了兄弟二人」。
他們並不是在尋找祂；他們在工作。這召叫打斷了他們的勞作，而不是為勞作加冕。這一點顛覆了整個「宗教尋求」的結構——柏拉圖式的愛慾（ἔρως）、佛教的修行向上、一切以「我去尋找」為核心的靈修。在這裏，不是人向上攀登；而是天主先俯身下來，先看見。今年，請宣講「我們被看見了」，而不是「我們捨棄了」。
列維納斯與布伯都這樣說：「我」並不是自己構成關係的——「我」是在被一位「他者」呼喚時才被喚醒的。你之所以成為一個位格，是因為有人看見了你。（參閱：「斐理伯叫你以前……我就看見了你。」）基督徒起點的那份「眩暈」，並不是「我找到了天主」，而是「我早已被尋見、被點名——就在我的漁網上」。
就像「聖母領報」的聖像所描繪的：誕神女手中拿著紡線桿，正在紡羊毛或編織，面前攤著一卷書——就在此時，天使臨到了她。
第二個動作——「我要使你們成為」（ποιήσω ὑμᾶς）。這裏的「召叫」其實就是「創造」（ποιεῖν）：正是《創世紀》裏那個動詞——「天主造了」（ἐποίησεν ὁ Θεός）。他們不是被招募，而是被重新創造。這召叫不是行為的改善，而是存在本身的轉變——即神化（θέωσις）。並且請注意：祂使他們成為「漁人的漁夫」——祂沒有取消他們的過去，而是把它變容了。是的，祂召叫所有人；但祂從不「籠統地」召叫。
祂總是召叫每一個人——在他自己的那片海上，用他自己的名字，以他自己工作的語言。從來沒有一種抽象的、「向群眾」發出的召叫；只有「你，就在這裏，在你的船上」。你的工作、你的手藝、你的勞苦——並不是召叫的障礙，而是召叫的原材料。佩拉吉婭蒙召作聖像畫師，商人蒙召作商人。這就是「王者司祭職」在現實中的實踐。
第三個幾乎沒有人留意的細微之處：雅各伯和若望被遇見時，正在「修理漁網」（καταρτίζοντας τὰ δίκτυα）——縫補那破裂的網。「修理」（καταρτίζω）這個動詞，正是「為成全聖徒」（πρὸς τὸν καταρτισμὸν τῶν ἁγίων）裏的那同一個字，也是脫臼的骨頭被「整復」、重新接回原位時所用的字。祂遇見他們正在修補破裂之物——而祂將要使他們成為那破裂的「人間之網」的修補者，「為使那四散的天主的兒女都聚集歸一」。他們縫補漁網；而他們自己也將被縫補，並成為四散者的收聚者。
接著是嚴峻的一面。「立刻」（εὐθέως）這個字叫我們不安，於是我們給它披上「祈禱中的明辨」這件外衣。不。經文本身就是令人錯愕的：沒有權衡，沒有成本效益的分析。為什麼？並不是出於衝動——而是因為真正的召叫，並不是擺在眾多選項當中、供人掂量取捨的一個選擇；它重新構造了那個本要去掂量的「自我」。（這不是一種偏好，而是身份的既成事實。）更嚴峻的是：載伯德仍留在船上——「他們捨下了魚船和父親」。
這召叫所索取的代價，是循序漸進地觸及一切界定我們的東西：先是工作（漁網），然後是血緣與出身（父親）。這不是那種講求身心舒適、療癒型的基督宗教；這是自我的死亡與復活。
我自己也曾「捨下」了我的父親——當時他正動手術，存活的機會大約只有百分之二。而且我並不是唯一的一個，還有許許多多的人也是如此；關於這一點，我能從修道士當中給你們舉出許多例子。然而這並不是因為不愛而離棄；那其實是一種「交託」——若你願意這樣說，是把父親「捨」在天主的手中，交在一股遠比我們更大的力量裏。當時我問了我的長老（γέροντας），是否該回去，因為我的姊妹對我說：「你一定要回來，他快要死了。」長老卻對我說：不要回去。我便沒有回去。然而那台手術竟然成功了，完全出乎一切的指望。這並不是說，一個人因為想去喝酒、想到別處謀生，就離棄、不再照顧自己的父親；而是說，他從他所在之處，把父親交到了天主的手中。
這裏有一個通向現代思想的「橋樑意象」：那片海就是「無限／無定」（τὸ ἄπειρον），就是《創世紀》所說的——「大地還是混沌空虛」（原文作「不可見、未成形」）——那匿名的深淵，在那裏一切都尚未分化。恩澤之網把一個個位格從「個體的群集」中拉拔出來——為它們命名，把它們帶到光中，把「數目」轉化為「名字」。安德肋和伯多祿不再只是海邊兩名無名的工人，而成了不可重複、獨一無二的位格。召叫使人「個別化」——是好的那種意義：它把你從人群之中帶出，成為一個位格。
所以問題不是「你蒙召了嗎？」（那個輕飄飄的答案：「是啊，人人都蒙召」），而是：「你知不知道，你早已被看見了——就在你的漁網上，連名帶姓地被看見？」而首召者安德肋，給出了結局：他一蒙召，就立刻跑去找他的兄弟——「我們找到了默西亞」。那蒙召的人，立刻成了召叫別人的人。每一位看見「自己曾被看見」的堂區教友，都被差遣去對另一個人說：「我們找到了祂。」
可是，如果我們站在講壇上，對那些連跨進教堂大門都覺得吃力的人說「捨下你們的家吧」，他們望著我們的眼神，會好像我們是從別的星球來的——而且他們是對的。
我是這樣想的：他們為什麼是溫吞的（不冷不熱）？並不是因為福音要求得太多，而是因為我們給他們提供的東西太少了。我們告訴他們，基督宗教是「有用的」——叫你成為一個好人，得到內心的平靜，擁有一個美好的團體，在困境中得些許安慰。可是，沒有人會為了「有用」而捨下自己的漁網。沒有人會為了「行為上的改善」連馬路都不肯多走過一條。
現在請看基督怎麼做：祂沒有給他們任何「有用」的東西。沒有金錢，沒有保障，也沒有「你們會變成更好的人」這類話。祂給他們的，是一件荒謬的、要人全心全意投入的、按世俗標準毫無用處的東西——「我要使你們成為漁人的漁夫」。而正正是為了這個，他們才跟隨了祂。這份「瘋狂」並不是召叫的缺陷；它恰恰是召叫真確性的印記。一個合乎情理的召叫，得到的是合乎情理的——也就是溫吞的——回應。一個要人全然委身的召叫，得到的是全然的回應。我們把那份「瘋狂」治好了，結果剩下的，就只有這份溫吞。
那麼，他們究竟為什麼為了這件「無用之事」拋下了一切？我想，有三個彼此相連的緣由。第一，一個靠日薪餬口的人，一輩子都活在「交換的經濟」裏——我打魚、我賣魚、我吃飯，明天又從頭開始，胃裏始終揣著「下一網能不能捕到」的焦慮。「漁人的漁夫」並不是在這個經濟體系之內給他一筆更划算的交易；它是把他整個帶出這個體系之外。魚，你一捕上來，牠就死了；而「人」，你一「捕」住，他卻活了。整個比喻，把那「掠奪式的、追求利潤」的邏輯，翻轉成了「共融與恩賜」的邏輯。這並不是「一無所有」——這是把存在那最根本的焦慮整個卸除。（緊接著，在同一部《瑪竇福音》裏，就來了那句：「不要憂慮……你們仰觀天空的飛鳥。」）
第二，人歸根究柢並不是被「動機」推動的；人是被「意義」推動的。弗蘭克爾在集中營裏看清了這一點：只要你有一個「為什麼」，你就能忍受一切、捨棄一切。「漁人的漁夫」給了他們一個如此巨大的「為什麼」，以致那個「家」在它面前顯得渺小了。人最深的飢渴，不是對金錢的飢渴，而是對「意義」的飢渴——渴望自己對某種「不會隨著一夜捕魚而消逝」的東西有所分量。他們所領受的，是「成為位格」的邀請——從海邊那群無名工人的人潮中走出來，成為不可重複的、被點名的、無可替代的。這值得付出一切，而這恰恰是日薪永遠買不到的東西。
第三點，也是最尖銳的一點：祂召叫的是沒有受過學問訓練的、貧窮的人，而不是經師。因為窮人能失去的，只有他的漁網——所以他是自由的。而那有學問的人、那生活安逸的人，卻擁有更精細的網：他的名聲、他的種種確信、他的體面、他的舒適安穩。或許正因如此，那些安逸的人，反而比漁夫更難被觸動而起身——不是因為福音要求得多，而是因為他們有更多、而且更隱形的網需要去保護。「他們連教堂都不來」這件事，首先並不是他們的失敗；它是一個記號，說明從來沒有人向他們提供過某種值得為它捨下這個家的東西。
讓我們把那荒謬的、完整的、宏偉的「提議」重新交還給人。不，我不是說「捨下你的家」——而是說「讓基督進入你的船」。因為當祂成為這個家的中心，而不再是這個家的偶像時，這個家就在你一步也沒有挪動的情況下被「捨下」了——而這一點，所付的代價遠比表面看來要大。
那麼，「漁人的漁夫」到底是什麼意思呢？顯然，那時候的宗徒們並不明白——儘管這話荒謬又奇特。然而，現代的「位格哲學」確實能告訴並向我們解釋這一點：魚在深淵的水底，沒有面容，什麼都沒有。可是當我們把牠捕上來、從深淵裏拉出來時，牠便獲得了實體的存在（位格性的存在），獲得了一個名字，也獲得了喜樂——是在那捕住牠的一方面前獲得的。我們可以說，牠在另一種屬靈的存在——也就是「人」——的面前，進入了「存在」。而這種存在，其實是一種「向死的存在」（向死存在），正如海德格所說的那樣。
可是如今，基督卻讓這些漁夫去捕魚、去捕人，把人帶到天主面前，也就是帶入一種嶄新的存在裏——然而這是一種「向生的存在」，而不是「向死的存在」。也許「漁人的漁夫」這句話，正是我們所說的那種「存在」——不是向著死亡，而是向著生命的存在。這一點在路加那裏表達得尤其清楚，因為他的希臘文比較好：《路加福音》5:10——「不要害怕！從今以後，你要捕人了。」（原文 ζωγρῶν，意思是「你要把人活活地捕住」、捕得人而使其得生。）也就是說，祂要把他們引向生命——真正的生命。
我記得許多年前，有人邀請我們到台灣另一端的一所神學院去。我們在那裏教授福音的希臘文，整整一個學期。課程結束後，他們辦了一場慶典，大約有兩百位畢業生，當中也有來自其他神學院的人。他們做了祈禱，並且說：現在正是「聖召週」，請那些領受了基督召叫的人舉手。至少有一半的人舉了手，也許稍微少一些。坐在我旁邊的是一位年輕的女子，她低著頭，沒有舉手。我問她：「那你怎麼知道自己沒有蒙召呢？」她帶著很深的羞愧回答說：我沒有，我什麼都感覺不到。
他們在那裏問的究竟是什麼？「基督召叫了你嗎？」——而他們的意思其實是：你「感覺到」了嗎？你有沒有那一刻、那陣戰慄、那場情感上的事件？可是這樣一來，召叫就變成了一種「感覺」；更糟的是，它變成了一種「身份地位」，把整個禮堂的人劃分為蒙召的與沒蒙召的——劃分出一群「體驗的精英」。這其實是一種「情感的諾斯底主義」。
我心裏感到難過——但也許並不是為那些說「沒有」的人難過。也許恰恰是他們才是誠實的——他們拒絕去假裝一種自己並不擁有的體驗。那句「不，祂沒有召叫我」，也許比某些舉起的手更為聖潔。真正的悲劇不在他們身上；悲劇在於那套神學，竟叫他們用「一陣戰慄」去衡量召叫。
在我們（東正教）的視角裏，召叫是「存在論性的」，而不是「情感性的」：你之所以蒙召，是因為你按天主的肖像受造，是因為你領了聖洗，是因為每一個清晨你起床、去做你的工作時，那裏面都有一個「方向」——而不是因為你在某個禮堂裏感到一股暖意。那些漁夫並沒有一段可以在禮堂裏拿出來報告的「蒙召經驗」；他們所擁有的，是一位看見了他們、並對他們說「跟隨我」的那一位。
大多數真正蒙召的人，從來沒有經驗過什麼「那一刻」；他們活出的是一種緩慢的忠信，並且是慢慢地、在不知道究竟從何時開始的情況下，才漸漸明白自己原來一直在跟隨。在（基督的）身體裏，沒有「微小的召叫」，因為衡量的尺度，不是工作的大小，而是做這工作時所懷的愛，以及它所服事的那個共融。「身體上那些似乎比較軟弱的肢體，卻是更為重要的」（《格林多前書》12章）。一杯涼水。寡婦的兩個小錢。
整個衡量的標準都改變了：在天主的「救恩經綸」裏，一個行動的「廣度」，不在於它有「多少」，而在於它是「朝向誰」、又懷著「怎樣的愛」。一件微小的工作，一旦獻給基督，就成了無限的，因為衡量它的尺度，不再是它的體量，而是它所朝向、所歸屬的那一位。那戲劇性的「他們捨下了漁網」是例外；常規卻是那「在微小之事上隱藏的忠信」。
現在來到最有力的一點——在工作本身之內，就有基督的工作，而不需要任何人開口談論祂。這一點是極為純正的，卻又如此鮮少被宣講。請回想《創世紀》：天主工作，並看見「樣樣都很好」；而亞當在墮落之前，就已被安置在樂園裏，「叫他耕種、看守」。工作本身並不是詛咒——詛咒是那勞苦、那荊棘、那汗水，也就是工作的「異化」，而不是工作本身。因此，把你的工作看作一項「召叫」，就是「逆轉它的墮落」，把它重新帶回它在樂園中的本來面目：分享天主那創造性的、眷顧護理的工作本身。
那位懷著敬畏去閱讀大自然之合理性的科學家，其實正在觸摸——無論他是否這樣稱呼——認信者馬克西穆斯所說的「萬有的『道理』（邏各斯，λόγοι τῶν ὄντων）」，觸摸那隱藏在萬物之中的「天主的思念」；他是在用儀器做神學。而那位清掃街道的清潔工，同樣在做一件神聖的工作，正因為他清掃，就為眾人提供了一處潔淨的地方，保護人們免受病菌之害，也使整座城市變得美好。無論是小市民、是公務員，還是任何一個正在做著某件事的人，他所做的，都帶有普世性的、宇宙性的幅度。
而從禮儀的角度看：在神聖禮儀中，我們所奉獻的是「將你的，從你而來的」（τὰ σὰ ἐκ τῶν σῶν）——那餅是辛勞的果實，是「大地所賜、人手所造」的。每一份正當的工作，都成了「可堪奉獻的質料」，成了一場潛在的「預備聖禮（奉獻）」。這就是「王者司祭職」在現實中的實踐：平信徒不需要用言語去宣講；他的司祭職，就在於把他的工作獻上，而這奉獻本身，就已經是一個司祭性的行動了。「工作」（ἔργον）成了「言／道」（λόγος）。
（東方的智慧在這裏何其相近……禪宗說：「未悟之時，砍柴挑水；悟了之後，砍柴挑水」——柴還是同樣的柴，水還是同樣的水，所改變的，卻是那「臨在」；而儒家則把「道」奠基於「灑掃應對」——奠基於灑掃、奠基於應對進退，奠基於最卑微的日常之中——偉大的「道」，正是透過最微小的工作學會的。）
如果每一件做得好的工作都是基督的工作，那麼在一位信徒科學家，與一位同樣把工作做得完美無瑕的無神論者科學家之間，還有沒有分別呢？在「技藝」的層面上，這分別也許看不出來——橋樑照樣屹立不倒，定理照樣為真。分別不在於「做了什麼」，而在於「朝向何方」：信徒的工作是有所「歸屬」的、是被「獻上」的、是在感恩（聖體聖事）之中被「接納」的；它擁有一個方向，是另一者所沒有的。同樣一件工作——卻是不同的「事奉（禮儀）」。無神論者那卓越的工作，是一個美麗的孤兒；而信徒的工作，是一個正在回到父親那裏去的孩子。
而且——這是微妙之處——隨著時間，這個「方向」確實會改善工作本身，並不是靠什麼魔法，而是因為感恩與奉獻會一點一點地潔淨「動機」，而一個被潔淨了的動機，會趨向真理，遠離虛榮。「他的工作將會非常好」：這並不是因為從外面添加了什麼，而是因為「自我」退到了一旁——這是一種「虛己」（κένωσις），近乎「無為」——從而讓那件工作的「道理（邏各斯）」得以顯現出來。
我記得我認識的一個人，他在這裏一所大型大學裏當教授。他的父親則是哈佛大學一位德高望重的中國文化教授。他告訴我，父親也曾帶他去哈佛念書，卻安排他在學校那間大餐廳裏工作——說到底，就是當一名服務生。有一天他正在端菜上桌，剛好他父親跟其他幾位知名教授一起用餐，那些人就對他父親說：「你明明有錢，怎麼讓兒子去當服務生呢？」而他父親卻像一位智慧的孔門弟子那樣回答他們：他是在學習怎麼服務，也就是學習怎麼服事人。
他對我說，這對他而言是一個極大的教訓。因為「服務」這件事，有許多種做法。客人未必看得見，但或許他的心靈能感覺得到。你可以懷著滿滿的愛、懷著深深的敬意去服務人；你也可以帶著憎惡——當然，還有冷漠——去服務人。然而，如果你懷著愛、懷著謙卑去服務，並且是出於對你所服務、或你所烹煮的那個人的愛而做，而在這人的背後，你看見的是天主——那麼，這就是一件偉大的事了。這正是中國人所說的「禮」，也正是孔子思想中最根本的東西。也就是說：把你所做的一切都做到至善至美，彷彿是在天主面前做的一樣。在這裏，我要向你們提起「廚師聖埃弗洛西諾斯」，他蒙受恩典，得以嚐到了樂園裏的蘋果。
那些漁夫是個「例外」，福音之所以把這例外鮮活地保存下來，正因為它稀有而明亮。新約裏的「常規」，卻是那繼續販賣紫紅布疋的呂底亞，是那仍舊留任的百夫長，是那些士兵和稅吏——前驅（若翰）並沒有叫他們放下自己的職業，而是叫他們公正地去做。年邁的載伯德留在了船上，福音並沒有定他的罪。並不是所有人都被召叫去「離開」——瑪爾大守著她在伯達尼的家，而基督親自來到這個家裏；匝凱留在自己家中，於是「今天救恩來到了這一家」；至於那個想要跟隨祂的附魔者，祂卻打發他回自己家去。所以，我們不要去要求人們捨下自己的家。
基督早已在你的漁網上看見了你；祂並不要求你捨下這些網——祂要求的，是讓祂進入這些網中。如此一來，連你那餬口的日薪勞作本身，也就成了「漁人的漁夫」之工——成了把人「活活地捕住、引向生命」的漁獵。
================================
Κηρυγμα Matt 4:18 – 23
Πολλές φορές υπερτονίζουμε σε αυτό το κήρυγμα ότι οι μαθητές παράτησαν τα δίχτυα τους για να ακολουθήσουν τον Χριστό. αλλά Ξεχνάμε ότι ,Πριν από το «ἀφέντες» (άφησαν), έρχεται το «εἶδεν» (είδε). Όλοι κηρύσσουμε την εγκατάλειψη — την ανθρώπινη απάρνηση. Αλλά το Ευαγγέλιο δεν αρχίζει με ανθρώπινη κίνηση· αρχίζει με θεϊκή όραση. «Περιπατῶν… εἶδεν δύο ἀδελφούς».
Δεν Τον αναζητούν· δουλεύουν. Η κλήση διακόπτει τον μόχθο, δεν τον στεφανώνει. Αυτό ανατρέπει ολόκληρη τη δομή της θρησκευτικής αναζήτησης — του πλατωνικού έρωτα, της βουδιστικής ανάβασης, κάθε πνευματικότητας του «ψάχνω». Εδώ δεν ανεβαίνει ο άνθρωπος· κατεβαίνει και βλέπει πρώτος ο Θεός. Φέτος κήρυξε το ότι μας είδαν, όχι το ότι αφήσαμε. Λεβινάς και Μπούμπερ : το «εγώ» δεν συγκροτεί τη σχέση — αφυπνίζεται μέσα στο να το προσφωνεί ένας Άλλος. Πρόσωπο γίνεσαι επειδή σε είδαν. (Πρβλ. «πρὸ τοῦ σε Φίλιππον φωνῆσαι… εἶδόν σε».) Ο ίλιγγος του χριστιανικού ξεκινήματος δεν είναι «βρήκα τον Θεό», αλλά «είχα ήδη βρεθεί, ονοματισμένος, πάνω στα δίχτυα μου».
Η εικόνα της όταν στον Ευαγγελισμό , Έχει μία ρόκα, φτιάχνει μαλλί ή πλέκη, έχει ένα βιβλίο μπροστά της και τότε έρχεται ο Άγγελος.
Δεύτερη κίνηση — «ποιήσω ὑμᾶς». Το «καλεῖν» εδώ είναι «ποιεῖν»: το ρήμα της Γενέσεως («ἐποίησεν ὁ Θεός»). Δεν στρατολογούνται· αναδημιουργούνται. Η κλήση δεν είναι βελτίωση συμπεριφοράς αλλά μεταβολή του είναι — θέωση. Και πρόσεξε: τους κάνει «ἁλιεῖς ἀνθρώπων» — δεν καταργεί το παρελθόν τους, το μεταμορφώνει. Ναι, καλεί όλους· ποτέ όμως γενικά.
Πάντα τον καθένα στη δική του θάλασσα, με το δικό του όνομα, στη γλώσσα της δικής του εργασίας. Δεν υπάρχει αφηρημένη κλήση «προς το πλήθος»· υπάρχει μόνο το «εσένα, εδώ, στη βάρκα σου». — η δουλειά σου, η τέχνη σου, ο μόχθος σου — δεν είναι το εμπόδιο της κλήσης· είναι η πρώτη ύλη της. Η Πελαγία καλείται ως αγιογράφος, ο έμπορος ως έμπορος. Αυτό είναι το βασίλειον ιεράτευμα στην πράξη.
Τρίτη, λεπτή λεπτομέρεια που σχεδόν κανείς δεν προσέχει: ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης βρίσκονται «καταρτίζοντας τὰ δίκτυα» — μπαλώνοντας τα σχισμένα. Το «καταρτίζω» είναι το ίδιο ρήμα του «πρὸς τὸν καταρτισμὸν τῶν ἁγίων» και του «δεμένου» κόκαλου που επανέρχεται στη θέση του. Τους βρίσκει να επιδιορθώνουν το σχισμένο — και θα τους κάνει επιδιορθωτές του σχισμένου ανθρώπινου δικτύου, «ἵνα τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ τὰ διεσκορπισμένα συναγάγῃ εἰς ἕν». Μπαλώνουν δίχτυα· θα μπαλωθούν οι ίδιοι, και θα γίνουν συναγωγείς των διασκορπισμένων.
Και η σκληρή πλευρά . Το «εὐθέως» μάς ενοχλεί, γι’ αυτό το ντύνουμε με «προσευχητική διάκριση». Όχι. Το κείμενο είναι σκανδαλώδες: χωρίς στάθμιση, χωρίς ανάλυση κόστους-οφέλους. Γιατί; Όχι από παρορμητισμό — αλλά γιατί η αληθινή κλήση δεν παρουσιάζεται ως μία επιλογή ανάμεσα σε άλλες προς ζύγισμα· ανασυγκροτεί τον ίδιο τον εαυτό που θα ζύγιζε. (δεν είναι προτίμηση, είναι γεγονός ταυτότητας.) Και το ακόμη σκληρότερο: ο Ζεβεδαίος μένει μέσα στη βάρκα — «ἀφέντες τὸ πλοῖον καὶ τὸν πατέρα».
Η κλήση κοστίζει προοδευτικά ό,τι μας ορίζει: πρώτα τη δουλειά (δίχτυα), μετά την καταγωγή (πατέρας). Αυτό δεν είναι θεραπευτικός χριστιανισμός ευεξίας· είναι θάνατος και ανάσταση του εαυτού.
Και εγώ άφησα τον πατέρα μου που έκανε εγχείρηση και είχε πιθανότητες γύρω στα 2% να επιζήσει. και δεν είμαι μόνος και πάρα πολλοί άλλοι επίσης. Σε αυτό μπορώ να σας φέρω πολλά παραδείγματα από μοναχούς. Και δεν τον εκατέλειψε έτσι επειδή δεν τον αγαπούσε τον παρέδωσε, τον εγκατέλειψε αν θέλετε στα χέρια του Θεού. σε μια πολύ μεγαλύτερη δύναμη. Και εγώ ρώτησα τον γέροντα να πάω επειδή η αδελφή μου μου είπε πρέπει να έρθεις, θα πεθάνει. Και μου είπε να μην πας. Και δεν επήγα. και όμως η εγχείρηση πήγε καλά, παρα πάσαν ελπίδα. Δεν είναι ότι τον εκατάλειψε, ας πούμε για να πάει να πίνει, τον εκατέλειψε και πήγε να βρει δουλειά αλλού και δεν φρόντισε τον πατέρα του, αλλά από εκεί που ήταν έδωσε τον πατέρα του στα χέρια του Θεού.
Μια εικόνα-γέφυρα προς τη σύγχρονη σκέψη: η θάλασσα είναι το ἄπειρον, η “2 ἡ δὲ γῆ ἦν ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος,” της Γενέσεως, ο βυθός της ανωνυμίας όπου τα πάντα είναι αδιαφοροποίητα. Το δίχτυ της χάριτος τραβά πρόσωπα έξω από τη μάζα των ατόμων — ονοματίζει, φέρνει στο φως, μετατρέπει τον αριθμό σε όνομα. Ο Ανδρέας και ο Πέτρος παύουν να είναι δύο ανώνυμοι εργάτες σε μια ακτή και γίνονται ανεπανάληπτα πρόσωπα. Η κλήση εξατομικεύει — με την καλή έννοια: σε βγάζει από το πλήθος στο πρόσωπο.
η ερώτηση δεν είναι «είσαι καλεσμένος;» (το εύκολο «ναι, όλοι»), αλλά «ξέρεις ότι σε έχουν ήδη δει, πάνω στα δίχτυα σου, με το όνομά σου;». Και ο Ανδρέας ο Πρωτόκλητος δίνει το τέλος: μόλις κλήθηκε, έτρεξε στον αδελφό του — «εὑρήκαμεν τὸν Μεσσίαν». Ο καλεσμένος γίνεται αμέσως καλών. Κάθε ενορίτης που είδε ότι ειδώθηκε, αποστέλλεται να πει σε έναν άλλον: «Τον βρήκαμε».
Αλλα αν σταθούμε στο άμβωνα και πούμε «αφήστε το σπίτι σας» σε ανθρώπους που δυσκολεύονται και να περάσουν την πόρτα της εκκλησίας, θα κοιτάξουν σαν να ειμαστε από άλλον πλανήτη — και θα έχουν δίκιο.
Το σκέφτηκα έτσι: γιατί είναι χλιαροί; Όχι επειδή το Ευαγγέλιο ζητάει πάρα πολλά. Επειδή τους προσφέρθηκε κάτι πάρα πολύ μικρό. Τους είπαμε ότι ο Χριστιανισμός είναι χρήσιμος — να γίνεις καλός άνθρωπος, να έχεις ηρεμία, μια ωραία κοινότητα, λίγη παρηγοριά στα δύσκολα. Και κανείς δεν αφήνει τα δίχτυα του για κάτι χρήσιμο. Κανείς δεν διασχίζει ούτε τον δρόμο για μια βελτίωση συμπεριφοράς.
Πρόσεξε τώρα τι κάνει ο Χριστός: δεν τους προσφέρει τίποτα χρήσιμο. Ούτε λεφτά, ούτε ασφάλεια, ούτε «θα γίνετε καλύτεροι άνθρωποι». Τους προσφέρει κάτι παράλογο, ολοκληρωτικό και άχρηστο με την κοσμική έννοια — «θα σας κάνω ἁλιεῖς ἀνθρώπων». Και ακριβώς γι’ αυτό τον ακολουθούν. Η τρέλα δεν είναι ελάττωμα του καλέσματος· είναι η σφραγίδα της γνησιότητάς του. Ένα λογικό κάλεσμα παίρνει λογική —δηλαδή χλιαρή— απάντηση. Ένα ολοκληρωτικό κάλεσμα παίρνει ολοκληρωτική. Εμείς θεραπεύσαμε την τρέλα, και μας έμεινε η χλιαρότητα.
Γιατί λοιπόν τα παράτησαν όλα γι’ αυτό το «άχρηστο»; Νομίζω για τρεις λόγους που συνδέονται. Πρώτον, ο μεροκαματιάρης ζει ολόκληρη τη ζωή του μέσα στην οικονομία της ανταλλαγής — ψαρεύω, πουλάω, τρώω, αύριο πάλι από την αρχή, με την αγωνία της επόμενης ψαριάς πάντα στο στομάχι. Το «ἁλιεῖς ἀνθρώπων» δεν του προσφέρει καλύτερη συμφωνία μέσα σ’ αυτή την οικονομία· τον βγάζει έξω από αυτήν. Το ψάρι το πιάνεις και πεθαίνει· τον «άνθρωπο» τον «πιάνεις» και ζει. Όλη η μεταφορά αναποδογυρίζει την αρπακτική λογική του κέρδους σε λογική κοινωνίας και δώρου. Δεν είναι το «τίποτα» — είναι η άρση της θεμελιώδους αγωνίας της ύπαρξης. (αμέσως μετά, στον ίδιο Ματθαίο, έρχεται το «μὴ μεριμνᾶτε… ἐμβλέψατε εἰς τὰ πετεινά».)
Δεύτερον ο άνθρωπος, τελικά, δεν κινείται από κίνητρα· κινείται από νόημα. Ο Φρανκλ το είδε μέσα στο στρατόπεδο: αντέχεις τα πάντα, αφήνεις τα πάντα, αν έχεις ένα «γιατί». Το «ἁλιεῖς ἀνθρώπων» τους έδωσε ένα «γιατί» τόσο μεγάλο που το σπίτι φάνηκε μικρό μπροστά του. Η βαθύτερη πείνα του ανθρώπου δεν είναι για χρήμα αλλά για σημασία — να μετράει για κάτι που δεν χάνεται με το βραδινό ψάρεμα. Τους προσφέρθηκε να γίνουν πρόσωπα — να βγουν από την ανώνυμη μάζα των εργατών στην ακτή και να γίνουν ανεπανάληπτοι, ονοματισμένοι, αναντικατάστατοι. Αυτό αξίζει τα πάντα, και είναι ακριβώς αυτό που το μεροκάματο δεν αγοράζει ποτέ.
Τρίτον, και το πιο αιχμηρό: τους κάλεσε αγράμματους και φτωχούς, όχι γραμματείς. Γιατί ο φτωχός έχει μόνο τα δίχτυα του να χάσει — και είναι ελεύθερος. Ο μορφωμένος, ο άνετος, έχει λεπτότερα δίχτυα: τη φήμη του, τις βεβαιότητές του, την υπόληψή του, το βολικό του. Γι’ αυτό ίσως οι βολεμένοι είναι δυσκολότεροι να κινηθούν από τους ψαράδες — όχι επειδή το Ευαγγέλιο ζητάει πολλά, αλλά επειδή αυτοί έχουν περισσότερα και πιο αόρατα δίχτυα να προστατέψουν. Το «δεν έρχονται καν στην εκκλησία» δεν είναι πρώτα δική τους αποτυχία· είναι σημάδι ότι ποτέ δεν τους προσφέρθηκε κάτι που να αξίζει να αφήσεις γι’ αυτό το σπίτι.
Ας δώσουμε πίσω την παράλογη, ολόκληρη, μεγαλειώδη προσφορά. Οχι, δεν λέω «αφήστε το σπίτι» — ΑΛΛΑ «αφήστε τον Χριστό να μπει στη βάρκα». Γιατί όταν Εκείνος γίνει το κέντρο του σπιτιού αντί για είδωλό του, το σπίτι «αφήνεται» χωρίς να μετακινηθείς ούτε βήμα — κι αυτό, κοστίζει περισσότερο απ’ όσο φαίνεται.
Και από τα τι σημαίνει… «ἁλιεῖς ἀνθρώπων» ? Προφανώς οι Απόστολοι εκείνη την εποχή δεν καταλάβαιναν Παρόλο που ήταν παράλογο και παράξενο Αλλά σίγουρα η σύγχρονη φιλοσοφία του προσώπου μας λέει Και μας εξηγεί ότι το ψάρι είναι κάτω από το βυθό, δεν έχει πρόσωπο, δεν έχει τίποτα. όταν το ψαρέψουμε και το κάλουμε στο βυθό, παίρνει υπόσταση, παίρνει ένα όνομα και τη χαρά, αυτό που το έπιασε από τη μία πλευρά. Έρχεται στην ύπαρξη θα λέγαμε μπροστά σε μια άλλη πνευματικότητα που είναι ο άνθρωπος. Αυτή η ύπαρξη είναι πραγματικά ύπαρξη προς θάνατον. Όπως έχει πει ο Χάιτεγκερ . Αλλά τώρα ο Χριστός δίνει στους ψαράδες να πιάσουν ψάρια, να πιάσουν τους ανθρώπους, να τους φέρουν μπροστά στο Θεό, δηλαδή σε μια καινούρια ύπαρξη, αλλά ύπαρξη προς τη ζωή και όχι προς το θάνατο. Ίσως αυτή η φράση «ἁλιεῖς ἀνθρώπων» Να είναι αυτό που πραγματικά λέμε το να το “είναι” όχι προς το θάνατο αλλά προς τη ζωή. Iδιαίτερα εκφράζεται, και στο Λουκά, ο οποίος ξέρει καλύτερα ελληνικά, Luke 5:10 “…….ἀπὸ τοῦ νῦν ἀνθρώπους ἔσῃ ζωγρῶν.” ζωγρῶν=Θα τους πιάνεις ζωντανούς. Δηλαδή θα τους οδηγεί στη ζωή, την αληθινή ζωή.
Θυμάμαι πριν από πολλά χρόνια που μας κάλεσαν σε ένα σχολείο θεολογικό κολέγιο στην άλλη άκρη της Ταϊβάν. Διδάσκαμε ελληνικά για το Ευαγγέλιο. Είναι ένα οΛόκληρο, τετράμινο. Και μετά είχανε γιορτή, ήτανε περίπου 200 άτομα απόφοιτοι, διάφοροι και από άλλα θεολογικά κολέγια. Ήταν, κάνανε προσευχή και είχαν πει ότι τώρα είναι η εβδομάδα των κλήσεων και είπαν να σηκώσουν το χέρι ποιοι είχαν κλήση από τον Χριστό. Οι μισοί τουλάχιστον σήκωσαν το χέρι, ίσως λίγο λιγότερο. Δίπλα μου καθόταν μια κοπέλα, είχε σκύψει το κεφάλι, δεν σήκωσε το χέρι. Τη ρώτησα: “Εσύ πώς ξέρεις δηλαδή ότι δεν έχεις κλήση ? Απάτησε με πολλή ντροπή. εγώ δεν έχω, δεν αισθάνομαι τίποτα.
Τι ρωτούσαν εκεί; «Σε κάλεσε ο Χριστός;» — και εννοούσαν: το ένιωσες; Είχες τη στιγμή, το ρίγος, το συναισθηματικό γεγονός; Έτσι όμως η κλήση γίνεται αίσθημα, και χειρότερα, γίνεται status που χωρίζει την αίθουσα σε καλεσμένους και μη — σε μια ελίτ του βιώματος. Αυτό είναι ένας γνωστικισμός του συναισθήματος.
Λυπήθηκα, αλλά ίσως όχι για όσους είπαν «όχι». Ίσως εκείνοι ήταν οι ειλικρινείς — αρνήθηκαν να παραστήσουν ένα βίωμα που δεν είχαν. Το «όχι, δεν με κάλεσε» μπορεί να ήταν αγιότερο από κάποια σηκωμένα χέρια. Η τραγωδία δεν ήταν αυτοί· ήταν η θεολογία που τους έβαλε να μετρήσουν την κλήση με ένα ρίγος.
Στη δική μας προοπτική η κλήση είναι οντολογική, όχι συναισθηματική: είσαι καλεσμένος επειδή πλάστηκες κατ’ εικόνα, επειδή βαπτίστηκες, επειδή κάθε πρωί που σηκώνεσαι και πας στη δουλειά σου υπάρχει μια κατεύθυνση — όχι επειδή ένιωσες ζεστασιά σε μια αίθουσα. Οι ψαράδες δεν είχαν «εμπειρία κλήσης» να αναφέρουν σε αιθουσα, είχαν Έναν που τους είδε και είπε «ακολούθα»
Οι περισσότεροι αληθινά καλεσμένοι ποτέ δεν ένιωσαν «στιγμή»· έζησαν μια αργή πιστότητα και κατάλαβαν αργά ότι ακολουθούσαν, χωρίς να ξέρουν πότε άρχισε. Στο Σώμα δεν υπάρχουν μικρές κλήσεις, γιατί το μέτρο δεν είναι το μέγεθος του έργου αλλά η αγάπη με την οποία γίνεται και η κοινωνία που υπηρετεί. «Τὰ δοκοῦντα μέλη… ἀσθενέστερα ὑπάρχειν ἀναγκαῖά ἐστιν» (Α΄ Κορ. 12). Ένα ποτήρι κρύο νερό. Τα δύο λεπτά της χήρας.
Αλλάζει ολόκληρο το μέτρο: η «έκταση» μιας πράξης στην οικονομία του Θεού δεν είναι το πόσο, αλλά το προς ποιον και με τι αγάπη. Το μικρό έργο που προσφέρεται στον Χριστό γίνεται άπειρο, γιατί το μέτρο του δεν είναι πια ο όγκος του αλλά Εκείνος στον οποίο αναφέρεται. Το δραματικό «άφησαν τα δίχτυα» είναι η εξαίρεση· ο κανόνας είναι η κρυφή πιστότητα στο μικρό.
Τώρα το πιο δυνατό — ότι μέσα στην ίδια την εργασία είναι το έργο του Χριστού, χωρίς να χρειάζεται να μιλάει κανείς γι’ Αυτόν. Αυτό είναι βαθιά ορθό και τόσο λίγο κηρυγμένο. Θυμήσου τη Γένεση: ο Θεός εργάζεται και βλέπει ότι είναι «καλὰ λίαν»· και ο Αδάμ τίθεται στον παράδεισο «ἐργάζεσθαι αὐτὸν καὶ φυλάσσειν» πριν από την Πτώση. Η εργασία δεν είναι κατάρα — κατάρα είναι ο μόχθος, τα αγκάθια, ο ιδρώτας, δηλαδή η αλλοτρίωση της εργασίας, όχι η εργασία. Άρα το να βλέπεις τη δουλειά σου ως κλήση είναι να την ξε-πέφτεις, να την επαναφέρεις προς την παραδεισιακή της μορφή: μετοχή στο ίδιο το δημιουργικό και προνοητικό έργο του Θεού.
Ο επιστήμονας που με δέος διαβάζει τη λογικότητα της φύσης ψηλαφεί —είτε το ονομάζει είτε όχι— τους λόγους τῶν ὄντων του Μαξίμου, τις «σκέψεις του Θεού» μέσα στα πράγματα· κάνει θεολογία με όργανα. και ο Σκουπιδιάρης που καθαρίζει το δρόμο επίσης κάνει ένα έργο άγιο διότι ακριβώς καθαρίζει και δίνει έτσι έναν καθαρό τόπο στους ανθρώπους, που τους προστατεύει από τα μικρόβια και καλοποιεί την πόλη. Και ο μικροπολιτής και ο υπάλληλος και ο οποιοσδήποτε κάνοντας κάτι έχει παγκόσμιες διαστάσεις.
Και λειτουργικά: στη Λειτουργία προσφέρουμε «τὰ σὰ ἐκ τῶν σῶν» — άρτο που είναι καρπός κόπου, «ὃν ἡ γῆ ἔδωκε καὶ χεῖρες ἀνθρώπων ἐποίησαν». Κάθε τίμια εργασία γίνεται προσφέρσιμη ύλη, δυνητική Πρόθεση. Αυτό είναι το βασίλειον ιεράτευμα στην πράξη: ο λαϊκός δεν χρειάζεται να κηρύττει με λόγια· η ιερωσύνη του είναι να προσφέρει το έργο του, και η προσφορά είναι ήδη η ιερατική πράξη. Το ergon γίνεται logos. ( πόσο κοντά είναι εδώ η Ανατολή…..: το ζεν λέει «πριν τη φώτιση, κόβεις ξύλα και κουβαλάς νερό· μετά τη φώτιση, κόβεις ξύλα και κουβαλάς νερό» — ίδιο το ξύλο, ίδιο το νερό, άλλη όμως η παρουσία· και ο Κομφουκιανισμός θεμελιώνει την Οδό στο «灑掃應對», στο σκούπισμα και στην απόκριση, στα ταπεινότερα καθημερινά — η μεγάλη Οδός μαθαίνεται μέσα από το μικρότερο έργο.)
Αν κάθε καλοφτιαγμένο έργο είναι έργο του Χριστού, υπάρχει διαφορά ανάμεσα στον πιστό και στον άθεο επιστήμονα που κάνει εξίσου άρτια δουλειά; Στο επίπεδο της τέχνης, ίσως όχι ορατή — η γέφυρα στέκεται κι έτσι, το θεώρημα είναι αληθινό κι έτσι. Η διαφορά δεν είναι στο τι αλλά στο προς τα πού: η δουλειά του πιστού είναι αναφερόμενη, προσφερόμενη, παραλαμβανόμενη μέσα στην ευχαριστία· έχει μια κατεύθυνση που η άλλη δεν έχει. Το ίδιο έργο — άλλη λειτουργία. Το άριστο έργο του άθεου είναι ένα ωραίο ορφανό· του πιστού είναι ένα παιδί που γυρίζει στον Πατέρα. Και —το λεπτό— με τον καιρό αυτή η κατεύθυνση όντως βελτιώνει και το ίδιο το έργο, όχι μαγικά, αλλά επειδή η ευχαριστία και η προσφορά σιγά-σιγά καθαρίζουν το κίνητρο, κι ένα καθαρμένο κίνητρο τείνει προς την αλήθεια και μακριά από τη ματαιοδοξία. «η δουλειά του θα είναι πολύ καλή»: όχι γιατί προστίθεται κάτι από έξω, αλλά γιατί ο εαυτός κάνει στην άκρη —κένωση, σχεδόν wu wei— και αφήνει τον λόγο του έργου να φανεί.
θυμάμαι έναν γνωστό μου που ήταν καθηγητής εδώ σε ένα μεγάλο παρεπιστήμιο . Ο πατέρας του ήταν ένας σεβαστός καθηγητής κινέζικου πολιτισμού στο Χάρβαρντ. Μου είπε λοιπόν ότι τον είχε πάρει στο Χάρβαρτ να σπουδάσει και αυτός και τον είχε να δουλεύει στο εστιατόριο, το μεγάλο εστιατόριο της σχολής, τέλος πάντων, σαν γκαρσόνι. Μια μέρα που σέρβηρε ήταν ο πατέρας του και έτρωγε με άλλους διάσημους καθηγητές και του είπανε καλά, το γιο σου τον έχεις γκαρσόνι, αφού έχεις λεφτά. και εκείνος τους είπε σαν ένας σοφός ακόλουθος του Κομφούκυου . Μαθαίνει να σερβίρει, μαθαίνει να υπηρετεί δηλαδή. και αυτό μου είπε ήταν τεράστιο μάθημα για αυτόν. Διότι το να σερβίρεις έχει πολλούς τρόπους. Δεν το βλέπει ο πελάτης, ίσως το αισθάνει την ψυχή του. μπορεί να σερβίρεις με πολλή αγάπη και με πολύ σεβασμό. Μπορεις και με μίσος, βέβαια η αδιαφορία. Όμως αν σερβίρεις με αγάπη, με ταπείνωση και το κάνεις από αγάπη για Αυτόν που σερβίρεις ή που μαγειρεύεις και πίσω από Αυτόν βλέπεις το Θεό, τότε αυτό είναι μεγάλο πράγμα. Αυτό είναι που οι Κινέζοι το λένε τελετουργία, που είναι το πιο βασικό πράγμα στον Κομφούγιο. Δηλαδή να κάνεις ό,τι κάνεις τέλεια, σαν να το κάνεις μπροστά στον Θεό. Εδώ να σας θυμίσω τον Άγιο Εφρόσυνο, τον Μάγειρο, που αξιώθηκε να γευθεί τα μήλα του παραδείσου.
οι ψαράδες είναι η εξαίρεση που το Ευαγγέλιο κρατά ζωντανή ακριβώς επειδή είναι σπάνια και φωτεινή. Ο κανόνας του Καινής Διαθήκης είναι η Λυδία που εξακολουθεί να πουλά πορφύρα, ο εκατόνταρχος που μένει εκατόνταρχος, οι στρατιώτες και οι τελώνες που ο Πρόδρομος δεν τους λέει να αφήσουν τη δουλειά τους αλλά να την κάνουν με δικαιοσύνη. ο γέρο Ζεβεδαίος μένει μέσα στη βάρκα. Το Ευαγγέλιο δεν τον καταδικάζει. Δεν καλούνται όλοι να φύγουν — η Μάρθα κρατάει το σπίτι της στη Βηθανία και ο Χριστός έρχεται σ’ αυτό· ο Ζακχαίος μένει στο σπίτι του και «σήμερα ἐγένετο σωτηρία τῷ οἴκῳ τούτῳ»· τον δαιμονιζόμενο που ήθελε να Τον ακολουθήσει τον στέλνει πίσω στο σπίτι του. Άρα μην ζητάμε να αφήσουν το σπίτι.
ο Χριστός σε είδε ήδη πάνω στα δίχτυα σου· δεν σου ζητά να τα αφήσεις — σου ζητά να αφήσεις Εκείνον να μπει μέσα τους, και τότε το ίδιο σου το μεροκάματο γίνεται αλιεία ανθρώπων.